Үлэ — Дьылҕа ситимэ

Семенова-Окосова Акулина Акимовна (1910-2004)

Өкүлүүнэ эмээхсин билигин даҕаны өйө-мэйэ куотчамаат, киниэхэ киһи 84 сааһы биэриэ суох сэбэрэлээх. Дьиэ ис үлэтигэр сүгүн олорбот. Өрдөөҕүттэн моһуоктуур сиһин дьархата мэһэйдээбэтэ буоллар, билигин даҕаны кэтэх сүөһүтүн көрүөн-истиэн баҕарар. Саас ыллаҕын аайы күннээҕи олох түбүгэ бытаарар, ол оннугар ааспыт олох ситимэ санаа буолан уһуур. Ити сааһырбыт ханнык баҕарар дьоҥҥо аргыстаһар, дууһа кынатын сырдык иэйиитэ быһыылаах. Билигин кыра кыыһыгар 6 оҕолоох Елена Михайловна Максимоваҕа олорор. Эмээхсин сыччах хос сиэннэрэ 20-чэ буолла, онон кырдьар сааһыгар дьоллоох эбээлэр ахсааннарыгар киирсэр. Төһөтүн да иһин сааһырбыт, олоҕу олорбут киһи буолла да, бытаарар-бохтор кэмигэр, киһи эрэ барыта дьоллоох буолбат. Тус бэйэ олоҕун уһаныы, төрөөбүт айылгыгыттан уонна үксэ бэйэҕиттэн тутулуктанар — дьылҕа аналын ыйааҕа.

Өкүлүүнэ олоҕо хайдах саҕаламмытай? Оҕо сааһын өҥөйөн көрөргө, өссө быданнааҕыта туман буолан ааһан хаалбыт 60,70 сыллары — оччоҕо төттөрү эргитиэххэ, эчи ырааҕын. Ким баҕарар умнан-тэмнэн да кээһэр кэрдиистэрэ эбээт. Өкүлүүнэ аҕата Семенов Аким Григорьевич 2 Бордоҥ нэһилиэгин Ойбон диэн сиригэр олохтоох киһи этэ, ийэтэ Мария Федоровна Токоостон төрүттээх, кинилэр 10 тахса оҕоломмуттар. Билигин саамай аҕа саастаахтара Өкүлүүнтэн аахтахха биэс баар, араас дойдуларынан тарҕаһа олороллор, оҕо-уруу бөҕө. Оччотооҕуга Ойбоҥҥо бас билэр өлбүгэ сирдэригэр оттоон, мэлдьи сылгы-ынах ииттэн аһаан- таҥнан ньир-бааччы олорбуттар. Кэлин, холбоһуктааһын буолан, “Ойбон” диэн колхуос тэриллибит. Ыал маҥнайгы оҕото хаһан баҕарар дьиэҕэ-уокка, окко-маска ирбинньик буола улаатар. Өссө аан-маҥнай ыал буолан туспа аал уоту оттор ыйаахтаах, Өкүлүүнэ да онтон туораабатаҕа. Уон аҕыстааҕар Михаил Васильевич Окосов диэн кыра үөрэхтээх, бэрт сытыы-хотуу комсомолец бэрдэ, активист үтүөтэ уолга кэргэн тахсыбыта. Кинилэр 5 оҕоломмуттар, билигин иккилэрэ баар. Улахан кыыстара Зинаида Михайловна 2 оҕолоох, бэрт мааны ыал. Өкүлүүнэ кэргэнэ сэрии аҕай иннинэ ыалдьан өлбүт, онон оҕолорун аҥардас хаалан иитэлээбит. Кыратыттан үлэҕэ эриллибит буолан ситэн-хотон баран, колхуос да үлэтиттэн иҥнэн турбакка, эр дьону кытта тэҥҥэ сылдьыспыт. “Ойбон” колхуос кыанар эр дьоно бары сэриигэ бараннар, оҕо-дьахтар уонна кыаммат кырдьаҕас өртө хаалан колхуостара баай-дуол өртүнэн мөлтөөбүт. Ол кэмин Өкүлүүнэ маннык ахтар: “Сэрии кэминээҕи үлэ диэн туохха тэҥнээх буолуой? Сайыны быһа икки оҕуска от угааччыбын. Ыраах алаастарынан эргийэ сылдьаҕын. Оҕолорум эрэйдээхтэри уу-хаар оҕото кээһэ-кээһэ, дьиэҕэ тамнаталаан баран үлэбэр барабын.Төһөлөөх ытаан-соноон муҥнаналларын туох билиэй? Күҥҥэ биирдэ 400 грамм лэппиэскэ нуорма диэн ылабын. Оҕолорбун санаан олорон, ол айылаах күндү аһы бэйэм сии олоруом дуо, күөмэйбэр барбат этэ. Эмти тутан ыстаабыта буолан баран, сиэппэр уктан кээһэр буоллаҕым. Сылы эргиччи үлэлээн муҥнанабын даҕаны, дохуот суох, өссө эбии дьадайан иһэргэ дылыбын. Биир суос-соҕотох ынахтаахпын, онтубун байыаннай нолуокка тутан ылабыт диэн ыххайыы бөҕө. Айаҕалыы сатаан, оҕолорбун хоргутан өлөртүөм дуо, харса суохпун киллэрэн ынахпын сүүскэ биэрэн ону сиэммит тыын ыллыбыт. Ол оннугар үүт иһэрбит мэлийдэ. Олохпут өссө ыараата. Аны ынаҕын этин аҥаарын Макаров диэн киһи, Антоновкаҕа киллэрэн бурдукка эргитэн биэриэм диэн ылан баран, бурдукпут да суох, эппит да мэлийдэ. “Умнаһыт  бурдугун тыал көтүппүтэ” диэн манныгы этэн эрдэхтэрэ. Арай биирдэ киһибит, икки буут тоҥ  турнепыһы быраҕан ааста. Кини албына онон эрэ бүппэт. Оччотооҕуга күндү малбын, уһун баҕайы сабыс-саҥа солко куһааппын эмиэ халты харбаппыта. Кыһыйбытым иһин тугум истиэй? Дьэ, ити курдук олох этэ.Тойонум оҕонньор Окосов Баһылай барахсан, үтүө санаалаах киһи этэ. Иккис ойоҕор олороро, онто биһигини абааһы көрөрө. Кини эмээхсиниттэн уоран, үлэлии сылдьан сиир лэппиэскэтиттэн мөһөөччүккэ мунньан, сиэннэригэр аҕалан биэрэрэ. Арыт ыалга кууллаах бурдугун хаалларан ааһара. Сиэннэригэр олус амарах этэ. Кэлин, өлөөрү сытан, биир тыһы тыһаҕаһы биэрбитэ, онто биһиэхэ кэлэн үөскээн сүөһүбүтүн элбэппитэ”, — диэн.

”Ойбон” 1946 сыллаахха туһунан колхуос буолан олорор кыаҕа суох буолан, дьонноро атын сиргэ көһөн кэлбиттэрэ. Онуоха эбии кинилэри дойдуларын утаатыгар “Күндээдэ” колхуостара “айах адаҕалара” диэн чилиэҥҥэ ылбакка, саа да тэбиитигэр чугаһаппатахтар. Ити иннилэринээҕи кэмҥэ Өкүлүүнэ Ньурбачааҥҥа “Накаас” колхуоһугар киирэн, бурдукка үлэлээн тахсар эбит. Биирдэ, ыксаан, ону куоһурданан миигин чилиэнинэн ылыҥ диэн көрдөспүтүгэр, оччотооҕуга Накааска председателинэн Чуукаар киһитэ Иннокентьев, кинилэри көһөрөн киллэрбит. Өкүлүүнэ оҕолорун илдьэ Баакаһылга ыал эргэ дьиэтигэр, икки аҥаардас эмиэ бэйэтин курдук оҕолордоох дьахталлары кытары дьукаах олорбут. Мээнэ бэккэ олорбуттар. “Накаас” колхуоска киирээт да, харахтарын дьэ өрө көрбүттэр. Сииллэригэр бурдук биэрбиттэр, ыан иһэллэригэр ынахтаабыттар. Ойбоннооҕу олохторун курдук буолуо дуо, уйгу буола түспүт. Киһи тэҥэ санаммыттар. Чэр үлэһит дьахтар Өкүлүүнэ, олоҕо сүһүөҕүн булаатын кытта үлэ диэн баран дьону көҕүлэһэн сырдыктан-хараҥаҕа диэри сылдьыспыт. Онтон ыла дьон убаастабылын, хайҕалын ылан барбыт. Оччотооҕу үлэтин уонна үтүөкэннээх колхуоһун туһунан Өкүлүүнэ маннык кэпсиир: “Арааһа, Ньурба да улууһугар “Накаас” колхуос курдук бурдугу үүннэрэн аатырбыт колхуос ахсааннаах буолуо. Оҕуруоттаах уонна Кураан бааһыналара төһөлөөх элбэх бурдугу үүннэрбиттэрэ буолуой? Оннооҕор сэрии саҕанааҕы сиик-таммах түспэт кураан сылларга илии сотуннарбат буолара. Дьон бөҕөнү  өлөр-өлүүттэн быыһаабыт улууканнаах сирдэр турдахтара. Саас аайы тракторга бырыһыапсыктыыбын. Ыһыыны бүтэрэн баран ходуһаны, бааһынаны бүтэйдээһиҥҥэ сиэрдийэ, тоһоҕо кэрдэн тутуһабын. Онтон от оттооһуна: охсуу, мунньуу, кээһии саҕаланар. 1947 сыллаахха оройуон үрдүнэн уот кураан сабардаан, салаа да от үүммэтэҕэ, өссө эбиитигэр аһыыка турбута. Олус ыарахан дьыл буолар чинчилэммитэ, сүөһү-ас эстэр кутталламмыта.

Петров Иннокентий Федорович

Председателбит Иннокентий Федорович Петров ырааҕынан-чугаһынан кэпсэтэн, сүүрэн-көтөн, инньэ Алын Бүлүү Тылгынытыгар сир ылан оттуур буолбуппут. Мин эмиэ оттоспутум, ол туһунан бииргэ үлэлээбит, эмиэ ыарахан үлэҕэ көлүллүбүт аҕай дьүөгэм Тамара Антоновна Иванова суруттаран турар. Тамара Антоновна, дьахтар диэтэххэ, эччигинээн түһэн үлэһит барахсан буоллаҕа! Кыһын молотилкаҕа бурдугу сыстарар абытайдаах үлэ этэ, абытайа диэн хабыалас тымныыга тыынын баарынан мөхсөҕүн, кыратык “чу” гынныҥ да, тымныыҥ ыбылы ылан тоҥмутунан бараҕын. Ол саҕана туох аанньа таҥас баар буолуой, баар-суох икки ардынан хаххалаахпыт. Дьахталлар тобукпутун, сурабытын араас өрбөҕүнэн суулана сатыыбыт да, тымныы обургу син-биир тулуппат. Сорох сыл, киһи сымыйанан эппитин курдук, тымныылар түһээччилэр, итилэри барытын тулуйан баччаҕа кэллэхпит. Мин дьылҕабар Ньурбачаан соргулаах сирэ, үтүө дьонноох колхуоһа түбэһэн табыллыбыт эбиппин. Ыччаттарым сырдык тыыннара салҕанан, билигин ууһуу-тэнийэ тураллар.

Иванова Тамара Антоновна

      Ол саҕанааҕы биригэльиирдэр бу кэлин даҕаны, совхоз да буолбутун кэннэ үтүөкэннээх дьоннор үлэлээн ааспыттара. Ким умнуоҕай Павел Афанасьевич Николаевы, Иннокентий Афанасьевич Николаевы, Павел Афанасьевич Михайловы уо.д.а. Онон Ньурбачаан сиригэр үрүҥ-хара көлөһүммүн тохпохтообутум, онтум хардатыгар диэххэ дылы дьоллоох эбээ буолан олоробун,” — диэн кэпсэтииибитин түмүктээбитэ Акулина Акимовна Окосова.

Николаев Павел Афанасьевич
Николаев Иннокентий Афанасьевич

   Сэрииттэн дьон эргиллибитин, олох көммүтүн кэннэ Өкүлүүнэ аны сүөһүгэ үлэлээбит. Бэрт өр субай сүөһүнү көрбүт, ыанньыксыт да буолбут, наар үчүгэй үлэһит ахсааныгар сылдьыбыт. Дьэ, бу курдук ийэлэр бааллар. Сэрии ыар сылларыгар эдэр саастарын ыарахан үлэҕэ сиэртибэ биэрбиттэрэ. Кинилэр бүтүн Россия үрдүнэн итинник олоҕу олорон аһарбыттара.Үлэлээн Кыайыыны аҕалбыт эрэ буолбатахтара, ону тэҥэ көлүөнэни салгыыр оҕолорун тыыннаах хаалларбыттара.Үгүстэрэ аҥардас сору-муҥу көрбүттэрэ. Таптал сылаас иэйиитин билбэтэхтэрэ, ити барыта бэйэлэрин баҕаларынан буолбатах этэ. Сир Ийэни киэргэппит, кини ньуурун сылаас илиилэринэн бүөбэйдээбит, тыыннаах буолар иһин турууласпыт, өссө да сиргэ тыыннаах олорор уонна хайы-сах олорон ааспыт ийэлэргэ үйэлэргэ өлбөөдүйбэт өйдөбүнньүк айыахха баара.

Ньукулай Буруулгун