Ыһыах биир сиэрэ-туома

С. Петров “Ыһыахтары – тупсаран, саҥа көстүүлэри …” диэн ыстатыйатын (“Коммунизм суола” 14.03.1987 с.) сөбүлүү аахтым. Автор “национальнай культурабыт” үрдүүр диир уонна ыһыаҕы “тупсаран, сонун көстүүлээн ыытар наада” диир. Онтон ол сонуна диэн тугун быһааран: “Өбүгэлэрбит үгэстэринэн ыытар ордук буолуо”, — диир.

Ыһыах тэрээһинин сценарийдаан суруйбаппын. Арай, быйыл саас Өлүөхүмэ сиригэр сылдьан истибит-билбит суолбун биири, аны туран, туһалаан кэбиһээрэй да диэммин, суруйабын. Баҕа силэ байҕалга эмтээх диэн өс хоһооно баарын тутуһаммын. Холоон көрүөххэ сөп, туһаныахха да сөп. Ону дьон-сэргэ бэйэтэ быһаарыа. Ол эрэн, научнай, этнографическай өртүнэн кэрэхсибиллээҕэ мөккүөрэ суох суол.

“Дойду сурахтаах, алаас ааттаах” кинигэбэр былыргылар ыһыахха манчаарыны тутталларын туһунан суруйбутум. Историческай наукаларга кандидат, этнограф С.И. Николаев ыстатыйатыттан ылан. Ол онно, быстахтык эттэххэ, маннык диэбитим: “Айыыларга, дойду иччитигэр иһэрдиэх иннинэ, кымыска манчаары сүүмэҕин уган ылаллар! Кымыс манчаары  сүүмэҕиттэн таммалаан ийэ буорга түһүөхтээх!”.

Манчаары

Манчаары оту итинник бочуоттааһын хантан ыла утумнаан иһэр суол буолуой диэн бараммын: “Манчаарыны итинник бочуоттааһын арай былыргы монгуолларга баар эбит”, — диэбитим.

Өлүөхүмэ сиригэр сылдьаммын, быйыл саас манчаарыны ыһыахха хайдах тутталларын кырдьаҕастартан илэ бэйэлэриттэн истэр дьоллоннум. Ол ону, кинилэр тылларын уларыппакка, хайдах кэпсээбиттэрин тылыттан тылыгар түһэрэн, сурунан ыллым. Олору ааҕыҥ.

 Өлүөхүмэ Иккис Нөөрүктээйитигэр төрөөбүт, 68-таах П.А. Иванов: “Ити ыһыах 1952 с. Бэс Күөлүгэр тэриллибитэ. Онно мин партийнай тэрилтэ секретара этим. Хаастаайап этиитинэн эмээхситтэр бары ситии хаттылар. Ол ситиигэ манчаары тистилэр уонна буолунай ыйаатылар. Хатыҥ элбэх. Онно бүтүннүү. Атын дойду курдук хатыҥ аспаккын. Тула хатыҥ бүтүннүү. Аан маҥнай 10 чаас саҕана ыһыах аһылынна. Хаастаайап Көстөкүүн диэн ситии курдаах, ол ситии куругар манчаарылардаах, тула бүтүннүү. Ити малаецтар курдук, оруобуна. Эмиэ ситиигэ манчаарылаах бастыҥалаах. Уонна куобах туохтаах эрэлээх этэ. Бу куйааска куобаҕы тоҕо кэтэрий диэн дьиктиргии санаабытым. Сэлиэт дуу, туох дуу. Дэйбиирдээх. Эмиэ манчаары. Ситии быанан кэлгиллибит. Чорооҥҥо арыылаах кымыстаах. Улахан баҕайы. Кыайа тутарын сөҕөбүн. Ити үлүгэри. Кинини арыаллыы сылдьар кытыйаҕа арыылаах алаадьылаах эмээхсин баар.

Тус-туспа ходуһаларын, сирдэрин ааттаталыы-ааттаталыы, ол кинилэр иччилэригэр аадырыстаан, тыл этэттээтэ. Сороҕуттан көрдөһөн, сороҕун мөҥөн. Ону дьоннор барытыгар өйөөн иһэллэр. Ыччаттарын сайын оттуулларыгар моһуоктаабаттарын курдук, тумууну, ыарыыны аҕалбаттарын курдук. Сороҕор киһи куттаныах курдук саҥарар, сороҕор киһи үөрүөх курдук саҥарар. Инньэ гына-гына, кымыһыгар дайбыырын уга-уга, кымыһын ыла-ыла ыскайдыыр, туо хатыҥҥа, туо уокка. Эмээхсин хаалсыбат, саппай уопсан иһэр”.

Өлүөхүмэ Абаҕатыгар төрөөбүт 58-таах А.С. Семенова: “Сэрии сылын кэнниттэн бу Абаҕаҕа үрдүк үүнүүнү хомуйдулар. Өҥ дьыл буолла. Дьэ, били, аччык дьыл кэнниттэн. Дьон бөҕө үөрүү-көтүү. Манна Уоһукап диэн, КТФ (конно-товарная ферма) сэбиэдиссэйэ этэ, кини, дьэ ыһыаҕы аан бастаан  алҕаан, илиитигэр манчаары от тутуурдаах уонна кымыстаах чороону тутан, хатыҥ чараҥ кытыытыгар, били, тутум манчаарылары  ыйаан кэбиспиттэрин аһата-аһата, алгыс тылы эппитэ. Дьэ, ону мин оҕо сылдьан көрдөҕүм дии. Дьэ, оҕордук ыһыах аһылынна”.

Өлүөхүмэ Төгөөнүгэр төрөөбүт, 82-лээх Г.Н. Сектяев-Хаалла: “Кымыс үрдэ диэн. Ыһыахтыыр киһиэхэ манчаарыны баайаллар. Кыра-кыра гына, уончалыыны. Уонна бытырыыс курдук быаҕа баайан кэбиһэллэр. Боппуудалаах ымыйа баар, онно ытыйартан кутан биэрэллэр. Икки киһи буолааччы. Били манчаарыларыгар кымыһы, ол ымыйахтаах кымыстарын анньан уган иһэллэр, алгыыллар “куу-ку, куу-ку” дии-дии. Икки алгыыр киһи манчаарыны таҥнары баайаллар, төгүрүччү, баттах курдук. Сырайдара көстөр. Дьиэ муостатыгар манчаары оту дэлби тэлгэтэллэр. Ымыйаҥ да ол манчаары окко сытар. Манчаары тэллэхтээх. Отун тэллэҕэ диэн ааттанар. Саар ыаҕаһыҥ эҥин дьиэҕэ манчаары тэллэххэ, от үрдүгэр турар. Онтуҥ халыҥ буолар, чараас буолбат. Ол “куу-ку” диэн баран тобуктаан олороллор. Икки киһиҥ, тобуктаан туран, кымыстарын иһэллэр. Оҕонньордоох эмээхсин кэтэҕириин ороҥҥо олороллор. Оҕонньор “куу-ку” диир. Эмээхсин: “Кытаатыҥ, кытаатыҥ! Иһэн түһэрэн биэриҥ, түһэрэн биэриҥ”, — диир. Төгөөн устатын тухары ыһыахтыыллар. Ыҥырсаллар. Абыычай буоллаҕа. Окко киириэххэ диэри ыһыах буолар”.

Ымыйа

Дьэ, ити. Манчаары ырааһырдар, куһаҕан тыынтан араҥаччылыыр кыахтаах от курдук көрүллэр эбит. Олорор дьиэҕэ куһаҕан тыыны киллэрбэт, алларааттан да таһаарбат. Сиргэ тэлгииллэр, түннүккэ ыйыыллар. Ыһыахтыыр түһүлгэ тула – манчаары. Үрүҥ аһыҥ халыҥ манчаары тэллэххэ турар. Аны кымыскын, киниэхэ манчаары сүүмэҕин уган ылан бараҥҥын эрэ, иһэҕин. Аан дойду, сир иччилэрин кымыһынан, манчаары сүүмэҕиттэн таммалатан, аһатаҕын. Алгысчыт бэйэтэ эмиэ манчаары симэхтээх. Ол кини дурдата-хаххата буолуохтаах.

Багдарыын Сүлбэ

“Коммунизм суола”,

26.03.1987 с.