Хаҥалас ууһа — Ариан Васильевич Афанасьев

Афанасьев Ариан Васильевич 1965 сыл сэтинньи 30 күнүгэр Афанасьев Василий Степанович уонна Петрова Ирина Ивановна дьиэ кэргэнигэр үһүс оҕонон күн сирин көрбүтэ. Ийэлээх аҕата  үйэлэригэр тыа хаһаайыстыбатын төһүү үлэһиттэрэ этилэр. Ону таһынан аҕата маһынан уһанара. Убайа Афанасий маһынан уһанар, ыҥырыкка сылдьар оһохчут, быраата Андрей тимир ууһа, унтуу улларар, эдьиийэ Альбина талааннаах иистэнньэҥ, олус үчүгэйдик баайар этэ.

  1983 с. оскуоланы бүтэрэн 1984 с. ытык иэһин төлүү Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр Монголия өрөспүүбүлүкэтигэр сулууспалаабыта. 1986 с. саас аармыйаттан кэлээт «Оскуола-производство-үрдүк үөрэх» диэн бачыымы өйөөн, Ньурба оройуонугар биир бастакылар кэккэлэригэр эр дьон биригээдэ тэринэн биэс буолан икки сылга дуогабар түһэрсэн «Марха» сопхуос Хаҥаластааҕы отделениетыгар ыанньыксыттыы тахсыбыта.  Салайааччы Винокуров К.С., наставник Курышев Вл.Гр., Васильев Вл.В., Петров В.А. буолан сылдьыбыттара. Биир ынахтан үүтү ыаһыҥҥа сөптөөх үрдүк көрдөрүүнү ситиспиттэрэ.

  1990 с.  Уус Алдантан төрүттээх Маргарита Иннокентьевналыын ыал буолан, икки кыыс оҕолоохтор, икки уол сиэннээх.

   1994 с. Ньурба маастара Иванов Евгений Ионович диэн көмүс ууһугар көмүс кутарга үөрэммитэ. Ол кэннэ сыстан-ылсан, дьикти ураты дьарыгы сөбүлээн уһаммытынан барбыт.

   1995 с. үрүҥ-кыһыл көмүһүнэн дьахтар араас симэхтэрин кутан боруобаланан саҕалаабыта. Ньурбатааҕы гранильнай заводка монтировщигынан үлэлээбитэ.

   2000 с. тимир оҥоһуктары сэргээн саха быһахтарын охсон саҕалаабыт. Тимир ууһун сыралаах үлэтиттэн чаҕыйбакка үлэлээн барбыт. Билигин идэ гына сылдьар. Саҥаттан-саҥа састааптаах тимирдэри баһылаан оҥоһуктарын сиэдэрэй, бөҕө, үйэлээх гынарга кыһаллар. Араас быыстапкаларга ситиһиилээхтик кыттан, дьон-сэргэ биһирэбилин ылан  Ньурба улууһун норуотун маастарын аатын ылбыта.

  2010 с. хомус оҥорорго холонон ылсан үлэлии сылдьар. Хомуһу оҥорууга хатыламмат бэйэтин буочарын киллэрэн, тимир араас көрүҥүттэн: алтантан, мельхиортан, үрүҥ-кыһыл көмүстэн араас киэргэллэри сыһыарар. Ону таһынан остуолга ууруллар, истиэнэҕэ ыйанар араас сувенирдары оҥорор.

   Саталар ааспыт үйэ бастакы аҥарыгар диэри тимири олохтоох рудаттан уһааралларын истэн, элбэх литератураны ааҕан уонна ону сэҥээрэн кинилэр ньымаларынан  ылсан уһааран көрөргө санаммыта. Ол санаатын олохтоох администрация уонна кыраайы үөрэтэр музей өйөөн, 2015 с. улуус баһылыгын граныгар кыттан, харчынан өйөбүл ылан, уһаарыытыгар бэлэмнэнэн, 2016 с. үлэтин саҕалаабыта. Ити сыл атырдьах ыйыгар өрөспүүбүлүкэ биллэр уустарын  ыҥыран тимири уһааран  35 киилэ рудаттан 9,5 киилэ ыраас болгуону ылбыта.

  2017 с. Хаҥалас кыраайы үөрэтэр музейын, олохтоох администрация көҕүлээһиннэринэн, Ньурба улууһун дьаһалтата, улуустааҕы култуура департамена, Ньурбатааҕы К.Д. Уткин аат. Норуоттар доҕордоһуулара музейа үбүнэн көмөлөһөн, көхтөөхтүк кыттыһан бастакы республиканскай тимир уустарын күрэҕэ тэриллибитэ. Бу күрэххэ быһах охсон, хомус оҥорон 8 улуустан 16 тимир ууһа кыттыбыта. Күрэх кэмигэр Сата тааһыттан тимири уһааран дьоҥҥо-сэргэҕэ көрдөрбүппүт.

  Олохтоох дьаһалта специалиһа Васильева А.П. проект көмүскээн, граҥҥа кыайан музей дьиэтигэр балаҕан туттарыллыбыта. Онтон ыла «Уус кыһата» диэн оҕолорго быһах охсуутугар, хомус оҥоруутугар Афанасьев А.В. куруһуок ыытар, үөрэтэр. Икки сыл уолаттарын дьарыктаабытын тургутан көрөөрү 2019 с. музейбыт, олохтоох дьаһалта тэрийиитинэн оскуола оҕолоругар 2-с  өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэҕи тэрийбиппит, 5 улуустан 15 оҕо кыттыбыта. Күрэхпит олус үрдүк таһымнаахтык ааспыта, биир үөрэнээччитэ бириистээх миэстэҕэ тиксэн үөрдүбүтэ.

   2019 с. Нам улууһугар ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыаҕар тимир уһаарыытын күрэҕэр «Сата уустара» диэн хамаанда тэринэн ситиһиилээхтик кыттан кэлбитэ.

2020 с. муус устар ыйыгар куруһуок иитииллээччитэ Саша Филиппов «Сата уустарын утумнаан» диэн научнай үлэнэн Россия таһымнаах «Вернадскай ааҕыылара» конкурска кыттан I степеннээх лауреат үрдүк аатын ылбыта, «Лучшее экспериментальное исследование» диэн анал аат ылбытыттан үөрүүбүт үгүс.

«Хомуур хомус» экспозиция
1.Удьурхай хомус
2.Дамаск хомус
3.Алтан хомус
4.Тимир хомус
5.Болгуо хомус

В.А. Петрова аат. кыраайы үөрэтэр түмэл. Хаҥалас