Мэҥэдьэк түбэтин күүстээхтэрэ, кус быһыйдара

        Мэҥэдьэк нэһилиэгэ (Хатыы дэриэбинэтэ) Марха Бүлүүгэ түһэр тѳрдүттэн 200 км сүүрүгү ѳрѳ ѳрүс тоңолоҕун иһигэр сытар. Хатыыттан 12 км. соҕуруулуу-илин Мэҥэдьэк диэн дьоҕус күѳл баар. Ортотунан билиилээх, кураан дьылларга 30-ча т. кээһиллэр күрүѳлээх ходуһалаах, бааһыналарыныын быһа холуйан 150 гаалаах. Нэһилиэк аата ити алаас аатынан Мэҥэдьэк  диэн ааттаммыт.

    Мэҥэдьэк оройуон кииниттэн 120 км. ыраах, уһук нэһилиэк быһыытынан биллэр. Соҕуруу ѳттүнэн Сунтаар, арҕаанан Миирнэйдиин, хоту диэкинэн Ѳлѳѳн оройуоннарын кытта быысаһар. Мэҥэдьэккэ, ханна да буоларын курдук, нэһилиэк күүстээхтэрин, кус быһыйдарын туһунан лоскуй номохтор ордон хаалбыттар. Олортон кылгастык билиһиннэрдэххэ маннык.

Одьо Сомсоон

Одьо Сомсоон хараҕа одьо эбитэ үһү. Олоҕо «Сүлэ» түбэтигэр эбит. Күһүѳрү сайын  сэттэ оҕуска от кыдамалыы сырыттаҕына Дьокуускай диэкиттэн киһи туста кэлбит. Икки тѳгүл илдьит ыыппыттарыгар тахсыбатах. Илдьит киһи үһүс тѳгүлүн акка олорон ураҕаска этэрбэс аңаарын иилинэн кэлэн баран эппит: «Тахсан тустубат буоллаҕына маны кытта туһуннун диэтэ», — диэбит.

    Онно Одьо Сомсоон, кыыһыран, кѳлүллэн турар кунаннаах сыарҕалаах оту от үѳһээ быраҕан истэҕинэ, оҕуһа бурҕалдьытыттан тѳлѳрүйэн, сиргэ түспүт, сыарҕа от үѳһээ тахсыбыт. Киһи батыччахтаан тахсан эмээхсиниттэн тустар сыалыйатын кѳрдѳѳн ылан, кэтэн баран, үѳгүлүү-үѳгүлүү, тиэргэҥҥэ тахсан, киһитигэр тиийэн, кѳтѳҕѳн ылан сиргэ дэлби бырахпыт. Ол киһитэ онтон үс хонон баран ѳлѳн хаалбыт.

    Бу киһи аҕата Одьо Синээлэ, эһэтэ Дьүлэй Эчир, хос эһэтэ Мээрикээн. Онтон Тѳлүѳн ойуунтан аахтахха Мээрикээн бэһис кѳлүѳнэ. Одьо Сомсоон икки оҕолоох – Ѳрүүнэ, Уһун Сомсоон. Ѳрүүнэ сиэнэ Бѳҕѳ Чуппууска – Степанов Дмитрий Николаевич, тустуугунан аатыра сылдьыбыта. Онтон атын күүстээх-уохтаах киһи үѳскээбитэ биллибэт.

Тоҥсоох Сааба

Тоҥсоох – улахан кыайыылаах үлэһит эбитэ үһү. Кини ордук от кыдамалааһыныгар кыайара-хоторо биллэрэ. Кини туттубут от түстүүр кыдаматын, Холтоһун Дьѳгүѳссэ ууран кѳрѳ сылдьарын, уола Сэмэн ортотунан быһан хопто (кошевка) сыарҕатыгар олгуобуйа гыммыт. Онуоха аҕата Холтоһун уолун саҥарбыт: «Бу Тоҥсоох курдук күүстээх дьоннор аны үѳскүүллэрэ биллибэт, кэлэр кѳлүѳнэ кѳрүѳ диэммин уура сылдьыбыппын алдьаппыккын! Акаарыҥ тоҕо сүрэй?!»-диэн.

    Онтон ортолуур атырдьаҕын Тигии Уйбаан 4х4 миэтирэлээх ампаарын тас ѳттүнээҕи хочуоҥкатыгар биэһэлэ буолан турбута, ол чобойуттан кыра соҕус сарбыллыылаах этэ. 1970-с сылларга дылы баара. Хайа суорбут сиэрдийэлэрэ 1960-с сс. дылы Улахан Күһүккэ күрүѳлэргэ баара.

    Бу Тоҥсоох Сааба Хатыы Уһунтан 5-с кѳлүѳнэ, Тѳлүѳн ойуунтан 9-с кѳлүѳнэ. Тоҥсоохтоох 4 бырааттыылар. Бэйэтиттэн Лопсуук диэн биир уоллаах, Лопсуук үс оҕолоох. Балартан күүстээх-уохтаах киһи үѳскээбэтэ. Арай быраата Килиимтэн улахан, бѳдѳҥ дьоннор бааллара да, билигин Кыыл Мэхээс – Андреев Михаил Саввич эрэ баар, 4 кѳлүѳнэ. Бу киһи бэйэтин кыанар-хотунар, 77 сааһа да буоллар, билигин тыатыгар бултуу-алтыы сылдьар. (2003 с.). Эдэр эрдэҕинэ экспедицияҕа сылдьан, эргийэн-урбайан, сааһыран баран Маалыкайга кэлэн олохсуйан нэһилиэгэр, оройуонугар киирэн хаста да тустууга бастаабыта.

Калаков Иван Егорович-Байаах туһунан (Анисимов Николай Григорьевич ахтыыта)

    Кини 16 сааһын ааһан эрдэҕинэ баайдар «тыһаҕаска отто оҕус» диэбиттэр. Ону ѳйдѳѳн-тѳйдѳѳн анааран биир тыһаҕаска от оҕустахпына кыайан айахпын ииттиниэ суохпун дии санаан, «биир күҥҥэ биир тыһаҕаска от охсобун» диэбит. Ону дьоннор күлүү гыммыттар, «биир сайыны быһа от оҕустаххына 60 тыһаҕастаныыһыккын, тоҕо бэрдэй, сотору байыыһыккын» диэбиттэр. Мантан ыла кини аата «Тыһаҕастаах Уйбаан» диэн буолбут.

    «Хара илиибинэн үлэлээн айахпын кыайан булунуо суохпун» диэн дойдутуттан тэйэн, ситэн-хотон истэҕин аайы үѳс диэки сыҕарыйан, кѳмүстээх Алданынан тайҕаҕа тиийэн күүстээхтэри кытта күрэстэһэн, нууччалары кытта билсэн-кѳрсѳн, нууччалыы наадатын быһаарсан, охсуһары кытта охсуһан, иирсэри кытта иирсэн, балыйсары кытта балыйсан, дьоннору хотуталаан, нууччалар «Вояк» диэн ааттаабыттарын сахалыы «Байаах» диэн буолбут. 40 сааһын туолуута ѳйүн булан, советскай былаас буолан дойдутугар кэлбит.

    Кэлээт да, дойдутун кэрийэн билсэ-кѳрсѳ сылдьан, арҕаа Кулуһуннар ньыламан маҥан кыыстарын Даарыйаны сѳбүлүү кѳрѳн, ойох ылан Мэҥэдьэк үрэҕэр дьиэ-уот туттан ыал буолбут. Күүһүнэн чиэппэр күүстээх дииллэрэ. Дойдутугар аһара кѳнѳтүк, кими да кытта тутуспакка аҥардастыы сылдьыбыт. Ол сылдьан биирдэ, Малдьаҕар ыһыаҕар баран, Мѳрѳѳкѳп уолун кытта ыһыахха тустубут. Мѳрѳѳкѳп уола салыҥнаах балык курдук ньылбы туттаран испит. Ол сылдьан Байаах илиитинэн сири таарыйбытыгар кыайыыны Мѳрѳѳкѳп уолугар биэрбиттэр. Онтон бу киһи ойуунунан туһанан охтордо диэн, нэһилиэгинэн чуут охсуһуу буола сыспыт.

    Дойду дойдуну кэрийбит киһи диэннэр, нэһилиэгэр сир түҥэтигэр депутатынан талыллыбыт. Уонна нэһилиэгэр түѳрт ый совет председателинэн үлэлээбит.

    Даарыйатыттан 5-6 оҕо тѳрѳѳн баран ѳлѳн испиттэр. Алталаах уола ѳлбүтүгэр тѳбѳтүнэн ыалдьа сыспыт, «оҕобун кѳрѳ сылдьыам» диэн араҥаска уура сылдьыбытын улаханнык туруорсаннар, ыарыы үѳскүѳ диэннэр сиргэ кѳмтѳрбүттэр.

    Уйбаан Балаагыйабыс диэн үрэх баһыттан айыы ойуунун киллэрэн кыырдарбыт. Ойуун кыыран баран эппит: «Кырдьаргыт диэки биир кыыс оҕолонууһуккут, онтон ѳлѳн-сүтэн хаалбыккыт кэннэ, сайыҥҥы күн тахсыыта, туман буолан сүтэн хаалла, онтон ѳйдѳѳн кѳрбүтүм, киһи буолан баттаҕа кыырыктыйан, муунтуйан олорор». Кини эппитин курдук, кырдьар саастарыгар, 1929 с. күһүн Калакова Матрена тѳрѳѳбүт. Кыра сааһыгар аҕата, ийэтэ ѳлѳн хааланнар, тулаайах үѳскээн, киһи буолан, билигин икки уоллаах, сиэннэрдээх, Маалыкайга оҕонньорунаан Испирдиэнниин иккиэйэҕин олорбуттар. Аҕатын туйаҕын батан, үчүгэй оһуокайдьыт.

    Байаах аҕата Дьѳгүѳр, Дьѳгүѳр аҕата Калаак Киргиэлэй, Киргиэлэй аҕата Чѳккѳѳкү Аппанаачай. Бэйэтэ кѳѳҕүнэс куоластаах, оһуокайдьыт, олоҥхоһут. Абааһы уолун туойдаҕына киһи куйахата ытырбахтыыр дииллэрэ. Быарынан ыалдьан Айда Арыылааҕар кѳмүллэ сытар.

Пахомов Кирилл Николаевич – Күүстээх Кирилэ (1883-1965)

    1923 с. сайын дьон-сэргэ ѳйүгэр-санаатыгар ѳлбѳт-сүппэт ѳйдѳбүлү хаалларар курдук тустуу буолбута диэн ахталлар. Ол саҕана Ньурба, Сунтаар, Үѳһээ, Алын Бүлүүлэр бары холбоһон Бүлүү улууһа диэн ааттанар кэмнэрэ эбит. Түѳрт Бүтэй Бүлүү аатырар күүстээхтэрэ мустан күрэс былдьаспыттар, күѳн кѳрсүбүттэр. Бу улахан түһүлгэҕэ Күүстээх Кирилэ тустан тэҥнээҕин булбатах. Лаппа сааһырыар, 50 сааһын туолуор дылы, күѳн кѳрсѳн күрэх былдьаһар күүстээхтэр оонньууларын, тустуутун бырахпакка, тоҕоостоох кэмҥэ ыһыахтарга дьоһуннаахтык тустар этэ.

    Маны таһынан сүгэр-кѳтѳҕѳр күүһүнэн мээнэ киһиэхэ тэҥнэспэт этэ диэн ахталлар, ол курдук кыһыҥҥы халыҥ хаар түспүтүн кэннэ, тыа ычык ойуурун быыһыгар икки-үс саастаах тайаҕы ѳлѳрѳн баран, атын харыстаан бэйэтин эт кѳхсүгэр ууран 3 км. сиргэ билэн кѳрбѳккѳ сүгэн киирэрэ диэн кэпсииллэр. Күүстээх Кирилэ аатын ааттатар, удьуорун утумнуур уолаттардаах, сиэннэрдээх, хос сиэннэрдээх.

Тигиилээхэп Иван Егорович (1903-1944)

    От-мас бэлэмнээһинигэр, тиэйэр-таһар үлэҕэ холооно суох хоодуот үлэһит Тигиилээхэп 41 сааһыгар, уоттаах сэрии уодаһыныгар умса түспүтэ, дойдутугар эргиллибэтэҕэ. Чугаһынааҕы нэһилиэктэргэ, ыһыахтарга атаҕынан сырсан сүүрүүгэ улаханнык кыанар кус быһый киһинэн биллибитэ. Сылга биирдэ күѳх сайын аатыгар ыһыахха эрэ кѳрүн кѳрдѳрѳ түһэн ааһара. Сэриигэ барарыгар, Дьокуускай куоракка сатыы тиийбитэ биллэр. Сэмэй майгылаах буолан, дьиҥ ис кыаҕын кѳрдѳрбѳтѳх. Тигиилээхэп Уйбаан оҕолоро: Егоров Николай Иванович – Буулдьа Ньукулай, 1928 с.т. Хайыһардьыт, нэһилиэгин уонна ыаллыы нэһилиэктэргэ атах оонньуутугар бастаталыыр. Элбэх оҕолоох, сиэннэрдээх, хос сиэннэрдээх. Егоров Василий Иванович – Буулдьа Баһылай, 1937 с.т. Сүүрүүгэ республика 6 тѳгүллээх чемпиона. Манчаары Баһылай аатынан республика күрэхтэһиитин 2 тѳгүллээх чемпиона. 1953 с. Бүлүү бѳлѳх оройуоннарын чемпиона. 1978 с. Дьокуускай к. многоборье күрэхтэһиитин чемпиона. Республикаҕа 10 км. уһуҥҥа 6  бастыҥ сүүрүктэртэн биирдэстэрэ.

Кангалассов Алексей Иванович (1911-1944)

Мэҥэдьэгин нэһилиэгэр, ыаллыы Бордоҥҥо, Быһыттаахха сүүрүүгэ аҥардастыы бастыыра. Сайынын ыһыахха арыт бастыыра эбэтэр бириистээх миэстэҕэ тиксэрэ. Атаҕынан улаханнык кыанара. Оччотооҕу кэмҥэ күѳгэйэр күнүгэр сылдьар кытыгырас, кыанар Ѳлѳксѳй хойуу үүнүүлээх ходуһаҕа хонноҕо аһыллан от оҕустаҕына тэҥнэһэр киһи суоҕун кэриэтэ этэ. Баара-суоҕа 33 сааһыгар уоттаах сэриигэ сураҕа суох сүппүтэ.

Пахомов Семен Никитич-Дабыдал (1916-1966)

Кыанарынан-хотунарынан дабыдалланан, ньымсата, баай хара тыа байанайдаах булчута. Оччотооҕу кэмҥэ бэйэтин саастыылаахтарынаан ыһыахтарга сүүрүүгэ бастыыр эбит, атах оонньуутугар хаалсыбат, орто баайыылаах. Маны таһынан айылҕаттан маска сыһыаннаах уус. 50 сааһыгар иһинэн таарымталанан күн сириттэн соһуччу барбыт.

Иванов Дмитрий Нилович – Мииппээн (1917 с.т.)

    1937 с. Ньурба оройуонун ыһыаҕын кылыыга чемпиона. Сэрии иннинэ Ньурба ыһыахтарыгар кылыыга тэҥнээҕэ кѳстүбэтэх, кэлин хас да тѳгүл бириистээх миэстэлэргэ тиксибит. Аһара чаҕылхайдык уонна кылгастык дьарыктаммыт. Кылыйар идэтин тосту бырахпыт.

Жарханскай Иван Лазаревич (24.08.1926- 2000)

1947 с. Ньурба ыһыаҕын кылыыга чемпиона. Республикатааҕы күрэхтэһиилэргэ хас да тѳгүллээх чемпион, оройуон хас да тѳгүллээх чемпиона, призера. 1947 с. Ньурбаҕа буолбут ыһыахха дьонун үѳрдэрдии кылыйан, кими да иннигэр түһэрбэккэ эрэллээхтик бастаабыт. Иван Лазаревич 45 сааһыгар дылы республика күрэхтэһиилэригэр ситиһиилээхтик кыттыбыта, хас да тѳгүл миэстэлэспит.

Анисимов Василий Григорьевич туһунан ахтыы

    Мэҥэдьэк түбэтигэр, ол аата Хатыыга, 1 Бордоҥ, Кукаакы, икки Малдьаҕар нэһилиэктэригэр чэпчэки атлетикаҕа син кыанар эбит. Ити саҕана эрчиллии эҥин диэни билбэт эбиттэр. Сайын нэһилиэктэргэ ыытыллар ыһыахтарга кѳрсѳн оонньуур-кѳрүлүүр күрэхтэһэр буолаллара.

    100-200 миэтирдээх сиргэ кинини кытта сырсыбыт дьон инники түспүттэрин ѳйдѳѳбѳттѳр. Уһун дистанцияҕа, кыратыттан табахсыт буолан, кыайан сүүрбэт эбит. 100 миэтиргэ сүүрэн биирдэ (Маалыкайга) 11 сѳкүүндэнэн кэлбит. Араҥастаахха алтыс кылааска үѳрэнэ сылдьан (1936 с.) оччотооҕу саха хайыһарынан биир кѳс сири 42-45 мүнүүтэнэн кэлэр буолара. Ол гынан баран итини бырахпыт.

    5-7 кылаастарга үѳрэнэр сылларыгар (1937-40 сс.) атах оонньуутугар балачча ситиһиилээх буолара. Кылыыга 12 туоска 41-41 миэтирэттэн итэҕэһи түспэт, буурдааһыҥҥа кылыытыгар эрэ тиийбэт. 6,5 миэтир уһун сири ыстанара, үрдүгү эмиэ ойоро. Манна сыһыаран эттэххэ, армияттан бааһыран кэлбит сайыныгар (1943 с.) республика аатырбыт кылыыһыта Д.К. Босиковы кытта Ньурба хонуутугар кылыйса сылдьыбыт. Онно 12 туоска 40 см кэриҥэ –  сототун устатынан хаалбыт. Баҕар, сэриигэ ылбыт бааһа мэһэйдээбитэ буолуо, баҕар улуу кылыыһыт баһыйара буолуо.

    4 кылааска үѳрэнэ сылдьан (1933 с.) «Бѳѳтүр күѳлэ» диэн сыһыыга Александр Мартынов уонна Николай Иванов-Чоной улахан күүстээх-уохтаах, бэйэлэрин кыанарынан ааттанар, күннээн-күѳнэхтээн сылдьар дьон ыраас хаарга куоталаһан буурдаабыттарыгар оскуолаҕа бараары-кэлээри буурдаан сиирэ-халты түһэр үһү. Ону бииргэ үѳрэнэр оҕолоро сѳҕѳллѳрѳ. Сайын 3-4 миэтирэ туоралаах хоруулартан, үрэхтэртэн иҥнибэт буолара – үрдүнэн кѳтѳн ааһара.

    Бэһис кылааска үѳрэнэ сылдьан сааскы уһун ѳрѳбүлгэ Араҥастаахтан Хатыыга 14-15 кѳс  курдук сири, сатыы эт атаҕынан, ортотугар Элгээн үрэҕэр баар сибиэбийэҕэ хонон, «Туора алааска» (Хатыыттан 7 км.) дьонугар тиийэн турардаах.

    Саахымат оонньуур идэлээх эбит. Итинэн сааһыран баран дьарыктаммыт. 1969 с. 1-гы разряд нуорматын толорон, туоһулуур докумуон ылбыт. Оройуоннарга ыытыллар күрэхтэһиилэргэ 1-11 миэстэлэргэ тиксэр.

И.А. Анисимов «Аймахтарбыт ааттара ахтылла туруо» кинигэттэн.

Бу ахтыыларга уоттаах сэрии иннинэ, буолан бүтээтин кытта күрэхтэспит, бэйэлэрин биллэрбит дьон ааттара киирдэ.  Билиҥҥи баар кырдьаҕастар ахтыыларынан, бэйэлэрэ хаалларбыт ахтыылара киирдэ. Балар кэннилэриттэн да, сэрии иннинэ,  үлэни, спорду, тэҥҥэ дьүѳрэлии тутан утумнаахтык дьарыгырбыт киэн туттар дьоннорбут элбэхтэр. Олор тустарынан суруйдахха бэйэтэ туспа киэҥ-куоҥ кэпсээн буолар.

Мэҥэдьэктээҕи «Дьѳһѳгѳй оҕото» түмэл фондатыттан.

Танхаров С.И.