Хорула — Олоҥхо дойдута

Сэтинньи 25 к. 2005 сыллаахха Парижка ЮНЕСКО Генеральнай дириэктэрэ Коитиро Мацуура саха Олоҥхотун киһи-аймах тылынан уонна өйүнэн айбыт култуурунай нэһилиэстибэтин чулуу айымньытынан биллэрбитэ. Онтон ылата хас сылын ахсын сэтинньи 25 күнэ — Олоҥхо күнүнэн ааҕыллар.

Ньурба улууһун биир саамай уһук сытар нэһилиэгэ — Хорулаҕа «олоҥхоһуттар уутуйан үөскээбит сирдэрэ» диэн мээнэҕэ эппэттэр. Педагогическай үлэ уонна тыыл бэтэрээнэ Н.Х. Филиппов суруйарынан: «Кырдьык даҕаны 20-тэн тахса олоҥхоһуттаах биһиги төрөөбүт-үөскээбит Хорулабытын дьиҥнээх олоҥхо түөлбэтинэн ааттыахха сөп. Онно Хорула хоһуун, ыалдьытымсах дьонноро, кэрэ айылҕалаах сирэ-уота олоҥхо дойдутун, сирин-уотун быстыспат сорҕото эбит» [3].

Чочанов Сергей Тимофеевич-Кылгас Сэргэй (1884-1974) эдэр эрдэҕиттэн Чокуур Уйбааны, Иван Рожины, Ордьох уола Сэргэйи, Мурустаал Уйбааны истэн олоҥхолуур буолбут. Үчүгэй, биллиилээх олоҥхоһут. Хорулаҕа, улууһугар, Бодойбоҕо, Алдаҥҥа,Туруханскайга сылдьан олоҥхолообут. Ырыаһыт-тойуксут, сэһэнньит, остуоруйаһыт эбит. Репертуара: «Сэргэ төрдө Сэрбэс Бөҕө, Чаҕыл Чанчык, Көҥүл Көрбөс», «Босхоҥ Болуот бухатыыр»,»Улуу Туйгун бухатыыр», «Кыыс Ньургун бухатыыр», «Тимир Дьылыр бухатыыр», «Дьулуруйар Ньургун Боотур».

Сергей Чочанов 110 сааһыгар «Олоҥхоһут ааттааҕа, үҥкүүһүт үтүөтэ» Н.Х. Филиппов ыстатыйата. 1994 сыл.
Сергей Чочанов 110 саһыгар «Хорула Сататыгар көрсһүү» Семен Гаврильев ыстатыйата. 1994 с.
  2014 с. сэтинньи 21 к. Хорула нэһилиэгэр Иванов В. И.-Чиллэ Баһылай бырайыагынан С.Т. Чочанов-Кылгас Сэргэй аатыгар «Олоҥхо быстыбат ситимэ» олоҥхо түһүлгэтин туһунан Антонина Семенова ыстатыйата. «Ньурба» хаһыат, 2014 с.

Г.В. Дуяков

Дуяков Гаврил Васильевич (1893-1962) биллиилээх олоҥхоһут, мас, тимир ууһа. 14 сааһыттан аҕатын уонна Акыыда олоҥхоһуттарын истэн олоҥхолуур буолбут. Нэһилиэгэр, Аканаҕа, I, II Хаҥаласка, Мархаҕа олоҥхолообут. Сэһэнньит, ырыаһыт-тойуксут эбит. 1960 с. фольклорист Н.В. Емельянов уонна Г.В. Федоров кини «Кыыс Дьуурайа бухатыыр» олоҥхотун суруйбуттар. Репертуара: «Кыыс Дьуурайа бухатыыр», «Кириэс Учар Бэргэн», «Уол Дулааҕа бухатыыр».

«Саха боотурдара» серияҕа тахсыбыт Г.В. Дуяков «Кыыс Дьуурайа бухатыыр» олоҥхото. «Бичик», Дьокуускай, 2011 сыл.
Г.В. Дуяков 120 сылыгар «Киһи киэнэ килбиэннээҕэ» Николаев И.И.-Сиэн Дыынайап ыстатыйата. «Ньурба» хаһыат 2 №, тохсунньу 15 күнэ, 2019 сыл.

Иванов Анисим Иванович (1882-1947) 19 сааһыттан Чочанов С.Т. истэн олоҥхолуур буолбут. Нэһилиэгэр, Өҥөлдьөҕө, Андайбыкка олоҥхолообут. Ырыаһыт-тойуксут, чабырҕахсыт эбит. Репертуара: «Кыыс Даарым бухатыыр», «Улуу Дуолан бухатыыр»,»Бэриэт Бэргэн».

Сымытов Андрей Кириллович-Ньохчоҕо Өндүрэй (1899-1943) 20 сааһыттан Чочанов С.Т., Иванов А.И. истэн олоҥхолуур буолбут. Хорулаҕа, Өҥөлдьөҕө, Чуукаарга олоҥхолообут. Репертуара: «Кыыс Ньургустай Куо», «Ньургун Боотур».

Алексеев Алексей-Киппэ Өлөксөй (1877-1947) 18-19 сааһыттан Иванов И.М.-Мурустаал Уйбааны истэн олоҥхолуур буолбут. Үчүгэй олоҥхоһут. Хорулаҕа уонна аттынааҕы нэһилиэктэргэ олоҥхолообут. Үчүгэй сэһэнньит, остуоруйаһыт үһү. Репертуара: «Кыыс Ньургустай Куо».

Михайлов Иван Васильевич-Мурустаал Уйбаан (1871-1929) 18-19 сааһыттан Барбаат Мэхээлэни уонна Байытааны истэн олоҥхолуур буолбут. Үчүгэй, биллиилээх олоҥхоһут. Хорулаҕа, Мархаҕа, Сунтаарга олоҥхолообут. Остуоруйаһыт, сэһэнньит эбит. Репертуара: «Ала Туйгун бухатыыр», «Кыыс Кыскыйдаан Куо».

 «Мурустаал Уйбаан» туһунан Терентьева Анна. «Алгыстаах Айыы Аартыгынан» (2012) кинигэттэн, ааптардар А.А. Дмитриева, Р.Н. Николаева

Михайлов Иван Иванович (Мурустаал Уйбаан уола) (1899-1963) 17-18 сааһыттан аҕатын Мурустаал Уйбааны истэн олоҥхолуур буолбут. Остуоруйаһыт эбит. Репертуара: «Ала Туйгун бухатыыр», «Кыыс Кыскыйдаан Куо».

Егор Николаевич-Дыбаар Дьөгүөр (1860-1920) 20 сааһыттан Барбаат Мэхээлэни истэн олоҥхолуур буолбут. Үчүгэй, билиилээх олоҥхоһут. Хорулаҕа, Түмүккэ, Ньурбаҕа олоҥхолообут. Үчүгэй остуоруйаһыт, сэһэнньит эбит. Репертуара биллибэт.

С.Ф. Гаврильев-Олоҥхо Сэмэн

Гаврильев Семен Федорович-Олоҥхо Сэмэн (1918-?) хаһан, кими истэн олоҥхолуур буолбута биллибэт. Репертуара: «Хаан тураҕас аттаах, хара тыаны үрдүнэн көстөр Эрбэхтэй Бэргэн бухатыыр».

«Гаврильев С.Ф.-Олоҥхо Сэмэн» Р.Н. Николаева. «Алгыстаах Айыы Аартыгынан» (2012) кинигэттэн, ааптардар А.А. Дмитриева, Р.Н. Николаева
К.Д. Уткин уонна С.С. Егоров-Оһуокай Сэмэн

Егоров Семен Степанович-Оһуокай Сэмэн — биллиилээх тойуксут, оһуокайдьыт, алгысчыт, уус-уран самодеятельность көхтөөх кыттааччыта. «Ньургун Боотур» олоҥхону быһа тардан толороро, ордук Сорук-Боллур ырыата табыллара үһү. 1978 с. өрөспүүбүлүкэтээҕи II  фольклор фестивалыгар «Күн Тэгиэримэ» олоҥхо-драманы туруорбут. «Булааҥкый Боотур», «Күн Тэгиэримэ» олоҥхолоро кинигэнэн тахсыбыттара. Репертуара: «Күн Тэгиэримэ», «Оҕо Дуулах бухатыыр», «Кыыс Туйгун бухатыыр», «Булааҥкый Боотур».

«Булааҥкый Боотур» 1994 с., «Ситим» ЧИФ, Дьокуускай
Хаҥастан уҥа П.Е. Слепцов, Н.Ф. Осипов-Чоомуут, С.С. Егоров-Оһоокой Сэмэн. ахсынньы 19 к. 1980 с.
«Семен Степанович Егоров олоҕо, үлэтэ» Николаева Ньургуйаана. «Алгыстаах Айыы Аартыгынан» (2012) кинигэттэн, ааптардар А.А. Дмитриева, Р.Н. Николаева
«Олоҥхо күнүнүүн алтыста» Е. Николаева. «Ньурба» хаһыат, ахсынньы 2 к., 2006 с.

Филиппов Иван-Чурус Уйбаан (1880-?) хаһан кими истэн олоҥхолуур буолбута биллибэт. Репертуара: «Мөҥүөлэнэ мөхсөр мөҥүүк аттаах Мөҥүрүүр Бөҕө».

«Олоҥхоһут Чурус Уйбаан» В.И. Иванов-Чиллэ Баһылай. «Алгыстаах Айыы Аартыгынан» (2012) кинигэттэн, ааптардар А.А. Дмитриева, Р.Н. Николаева

В.И. Иванов-Чиллэ Баһылай

Иванов Василий Иванович-Чиллэ Баһылай (1950) — Ийэ олоҥхоһут, олоҥхо толорооччу, айааччы. Хорулаттан Ырыа Дьурустаан, Мурустаал Уйбаан, Түмүктэн Чокуур Уйбаан аймахтара, сыдьааннара буолар. 8 кылаас үөрэхтээх. Репертуара: «Күн Күбээдьэ Бухатыыр» (2000), «Оҕо Туйгун бухатыыр», «Баадьа Баатыр Бухатыыр» (2001), «Болдьумаар Боотур бухатыыр», «Хорула Боотур бухатыыр» (2003), «Күнээк Боотур» (2004), «Мүлдьү Бөҕө» (2005), «Хорула Боотур» (2006, 2011).


«Олоҥхоһут Чиллэ Баһылай» И.И. Моргусова. «Ньурба» хаһыат, 2006 с.
«Уруйдан, улуу олоҥхобут!» фестиваль Гран-при Чиллэ Баһылайга ананна» И.И. Моргусова. «Ньурба» хаһыат 41№, 2008 сыл
«Олоҥхоһут Баһылай-Чиллэ ыалдьыттаабыттаах» В.Л. Федорова. «Ньурба» хаһыат, бэс ыйын 21 к., 2019 с.

Ефим Иванов

Иванов Ефим хаһан төрөөбүтэ, олоҥхолуур буолбута биллибэт. Улууһун иһигэр ыллаан-туойан элбэхтик гастролга сылдьыбыт. Репертуара: «Будул туман тыыннаах, бөдөҥ-садаҥ буурул аттаах бэрт киһи Бэриэт Бэргэн».

«Норуот талааннааҕа Ефим Иванов» В.И. Иванов-Чиллэ Баһылай.  «Алгыстаах Айыы Аартыгынан» (2012) кинигэттэн, ааптардар А.А. Дмитриева, Р.Н.

К.Н. Иннокентьев-Тонууһап Кирилэ

Иннокентьев Кирилл Николаевич-Тонууһап Кирилэ (1915-?). Репертуара: «Кыһыл көмүс куораттаах Кырандабыыс Саар ыраахтааҕы».

«Тонууһап Кирилэ» И.И. Моргусова.  «Алгыстаах Айыы Аартыгынан» (2012) кинигэттэн, ааптардар А.А. Дмитриева, Р.Н. Николаева  

Ньамах Байбал хаһан, кими истэн олоҥхолуур буолбута биллибэт. Бодойбоҕо тиийэ сылдьыбыт. Репертуара: «Сүдү улахан сүүрүк суор хара аттаах сүүнэ киһи Сүлүгэс Боотур».

«Ураты дьоҕурдаах киһи эбит» В.И. Иванов-Чиллэ Баһылай.  «Алгыстаах Айыы Аартыгынан» (2012) кинигэттэн, ааптардар А.А. Дмитриева, Р.Н. Николаева   

Олоҥхоһут Даарыйа. Репертуара: «Кыыс Мулгун бухатыыр».

«Олоҥхоһут Даарыйа» В.И. Иванов-Чиллэ Баһылай.  «Алгыстаах Айыы Аартыгынан» (2012) кинигэттэн, ааптардар А.А. Дмитриева, Р.Н. Николаева  

Степанова Анастасия Степановна (1887-?)

«Олоҥхоһут Настаа» В.И. Иванов-Чиллэ Баһылай.   «Алгыстаах Айыы Аартыгынан» (2012) кинигэттэн, ааптардар А.А. Дмитриева, Р.Н. Николаева 

«Куйуур олоҥхото». Андросова Л.И. хаартыскаҕа түһэриилэрэ

Махтал тылбытын тиэрдэбит Л.И. Андросоваҕа уонна Е.А. Тобоноваҕа

Туһаныллыбыт литература:

  1. Алгыстаах Айыы аартыгынан: ыйынньыктар, ахтыылар / Хомуйан оҥордулар: Дмитриева А.А., Николаева Р.Н.- Дьокуускай: Бичик, 2012. — 156 с.
  2. Кузьмина А.А. Олоҥхо Вилюйского региона: бытование, сюжетно-композиционная структура, образы. — Новосибирск: Наука, 2014. -160 с.
  3. Николаев, И.И. Хорула — олоҥхо түөлбэтэ / И.И. Николаев // Ньурба: районная газета. — 2019. — №25. — С. 4-5.
  4. Чочанов Н.Т. Хорула. Ньурба улууһа. — Нюрба: МУП Нюрбинская типография, 2010. — 450 с.

Иннокентьева Александра Петровна,

Ньурба түмэлин специалиһа.