Саахардаах Дьуона

Олоҥхо декадатын чэрчитинэн Мэҥэдьэктээҕи «Дьөһөгөй оҕото» түмэл И.М. Харитонов — Саахардаах Дьуона туһунан.

Ион Матвеевич Харитонов – Саахардаах Дьуона  курдук айылҕаттан бэлэхтэппит кэрэ куоластаах киһи бу Марха өрүс тардыытыгар үөскүү-төрүү илик. Кини убайа Лааһар, дьоҥҥо биллибитинэн, Маппыайап Лааһар үҥкүү тылыгар быраатыттан өссө ордуга үһү. Онон Иона Матвеевич удьуор, төрүт-уус куоластааҕа биллэр.

Саахардаах Дьуона    олоҕун туһунан ахтыытыгар бу курдук суруйар:

«Мин, Харитонов Ион Матвеевич, Ньурба улууһун, Мэҥэдьэк нэһилиэгэр 1883 сыллаахха ыам ыйын 22 күнүгэр быстар дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүтүм.

Төрөппүттэрим эрдэ өлөннөр биэс саастаахпыттан тулаайах буолан эрэйи-кыһалҕаны көрөн улааппытым.

15 саастаахпыттан Канаев уонна Степан Антонов баайдарга хамначчытынан үлэлээбитим.

Революция буолтун кэннэ, икки сыл дьадаҥылар тэрилтэлэригэр ревком председателинэн үлэлээбитим. Советскай былаас маҥнайгы күннэриттэн саҥа олоҕу тутуу иһин эппин-хааммын бэринэн туран, үлэлээбитим. Кулаагы кылаас быһыытынан эһиигэ, сир түҥэтигэр актыыбынайдык кыттыбытым.

Кэлин колхуостары тэрийиигэ уонна «Таала» колхуоска 1936-1944 сс. диэри бырабылыанньа председателинэн, колхуоһу тэрилтэ, хаһаайыстыба өттүнэн бөҕөргөтүүгэ төһө күүһүм-кыаҕым тиийэринэн үлэлээбитим.

Кэлин колхуостар бөдөҥсүйбүттэрин уонна сопхуос тэриллибитин кэннэ рабочайынан «Степан Васильев» сопхуоска үлэлээбитим.

Билигин саас баттаан, кырдьан пенсияҕа олоробун. Мин революция иннинээҕи олоҕум наһаа ыар, хараҥа этэ. Сиэрэ суох хас да хос мэҥэһик батталга олорбуппут. Оччотооҕуга сүөһүнү кытта бииргэ олорорбут. Билиҥҥи курдук оҕону оскуолаҕа үөрэтии суоҕа. Нэһилиэктэн биир эмэ баай кыахтаах киһи оҕото үөрэнэрэ. Онон кыаммат киһи оҕото улаата түстэ да, айаҕын иһин баайдарга үлэлии тарҕаһарбыт. Саха киһитин сут дьыллар, ыраахтааҕы суола (нолуок), олохтоох баайдар бырааптара супту уулааннар ыал устун ыыталлара. Дууһалаах эрэ сылдьан тоҥон, аччыктаан, араас ыарыылартан өлөн иһэрбит. Оскуола оннугар хас да нэһилиэктэри холботолоон, таҥара дьиэтэ тутуллара. Эмтээһин оннугар ойууннааһын, отоһуттааһын, аҕабыыттааһын элбэҕэ. Дьэ, ол иһин мин үөрэммэккэ хаалбытым.

Оччотооҕуга билиҥҥи «Степан Васильев» сопхуос ылан олорор территориятын бүтүннүүтүн хабан, Александров Герасим суруксут уонна Габышев Степан диэн аҕабыыт үлэлииллэрэ. Дьэ, оннук этэ. 

Билигин биһиги олохпут олоҥхоҕо этиллэрин курдук төрдүттэн уларыйда.

Мин билигин кырдьан, кыаммат буолан эрэбин. Быйыл  1973 сылга ыам ыйын 22 күнүгэр 90 сааспын туолабын. Эдэр эрдэхпиттэн тулаайахпын, хамначчытынан сылдьыбыппын саныыбын. Оччотооҕуга баайдарга, бар дьоммор истиҥник санатаары кыра эрдэхпиттэн, айылҕаттан анаппыт бэлэхпинэн, хонор ыалбар туойан-ыллаан, кэрэхсэтэн-маанылатан ааһар үгэстэммитим. Кэрэ, чуор куоластааҕым иһин буолуо, бар дьонум ытыктаан «Саахардаах Дьуона» диэн ааттыыллар.

Ордук табыллан нэһилиэктэр, оройуон ыһыахтарыгар сахалыы үҥкүү тылын, оһуохай тойугун туойарым. Киэҥ нэлэмэн түһүлгэ тэрилиннэҕинэ, тэптэн туран 3-4 күнү быһа этэрим.

Хонор ыалларым көрдөһүүлэринэн, туойарбар, үҥкүү тылын этэрбэр айылҕа кэрэ көстүүлэрин, дьон-сэргэ олоҕун-дьаһаҕын, көтөр-сүүрэр, от-мас тустарынан олоро түстүм да туойарым. Өскө үөрэхтээҕим эбитэ буоллар, ол ыллаабыт ырыаларбын барытын түмэн, кинигэ оҥотторбут буолуом этэ.

Эһиги эдэр көлүөнэ ыччаттар, бу дьоллоох олоххо олороргутунан киэн туттуох уонна  кини чэчирии сайдарын туһугар туох баар күүскүтүн-кыаххытын туттан кыттыах тустааххыт. Эһиги иннигитигэр үөрэх, дьол киэҥ аартыга арылынна. Бу дьолу туһанан үөрэҕи баһылааҥ. Олоххо актыыбынайдык кыттыҥ, дьоллоох, доруобай буолуҥ! Ийэ дойду туһугар норуоккутугар бэриниилээх дьон буола улаатыҥ!» – диэн   Ион Матвеевич  эдэр ыччакка кэс тылын хаалларбыта.

Оттон ырыа аргыстаммытын, тойук доҕуһуолламмытын туһунан маннык ахтыбыт: «Мин 18 саастаахпыттан ыллаан, үҥкүүлээн, олоҥхолоон турбутум. Ол иннинэ нэһилиэгим бастыҥ ырыаһыттарын, олоҥхоһуттарын, үҥкүүһүттэрин кэрэхсээн истэ үөрэммитим. Бастаан нэһилиэгим, ыаллыы нэһилиэгим, оройуонум истэринэн, онтон Бүлүүнэн, Якутскай куоратынан тилийэ сылдьан туойан-ыллаан, үҥкүү тыла этэн, олоҥхолоон чугдааран барбытым. Якутскай куоракка  Туймаада хочотугар түөрт суукка үҥкүүлээн турардаахпын. Бу устатыгар араас тойуксуттары, үҥкүүһүттэри, олоҥхоһуттары кытта күрэс былдьаспытым. Олортон  арыычча Сүлэ киһитэ Доҕойук уолун кытта туойсубутум.  Сэргэй Сибиэрэптиин Бодойбоҕо, Бүлүүгэ сылдьан бииргэ туойбуппут-ыллаабыппыт, үҥкүүлээбиппит. Ол туһунан Сэргэй Сибиэрэп бэлиэтээн ахтарын астына истэбин.

Элбэх олоҥхону билэрим, олортон ордук ситэрэн-хоторон «Күүстээх-уохтаах Күн Эрили бухатыыр» уонна «Куруҥ тыаны Кулгаах тааһынан куотар Кулун Кугас аттаах Кулун Куллустуур бухатыыр» диэннэри ордук табыллан олоҥхолуурум».

Олоро түстүм да «Остуол тойуга», «Сайын кэлиитэ», «Кыһын кэлиитэ», «Уруу ырыата» о.д.а. олох-дьаһах тустарынан ырыалары ханна баҕарар дьон мустубут бириэмэтигэр ыллыырым.

«Куруҥ тыаны Кулгаах тааһынан куотар Кулун Кугас аттаах Кулун Куллустуур бухатыыр» диэн олоҥхону Саха АССР үтүөлээх учуутала Платонов Василий Григорьевич уонна култуура үлэһитэ Жондоров Николай Никифорович сайыҥҥы уоппускаларын бириэмэтигэр  суруйан,  норуот айымньыларын  хомуйар научнай тэрилтэҕэ Якутскайга ыытан тураллар.

Түмүктээн эттэххэ, мин оройуон ыһыаҕар ыҥырыллан үҥкүү тылын эппитим норуот ырыаһыттарын түмсүүлэригэр эдэр-сэнэх эрдэхпинэ кэрэхсэнэн ыларым. Оччолорго нэһилиэк, оройуон бастакы бириистэрин биэрэллэрэ. Эһиги ыччаттар, төрөөбүт норуоккут баай кэрэ айымньыларын салҕааҥ, үйэтитиҥ!»

Саахардаах Дьуона Мэҥэдьэк нэһилиэгэ Кулун тутар 4 к. 1973 с.

Нэһилиэк  киэн тутта ахтар  киһибит Ион Матвеевич Харитонов-Саахардаах Дьуона ахтыыта, эдэр дьоҥҥо кэс суруга үйэлэргэ кэрэтик  ахтыллыа.  Айан хаалларбыт олоҥхолоро, үҥкүүтүн тыллара, ырыалара-тойуктара киэҥ эйгэҕэ тарҕана, ыллана, туойулла турдун!

«Дьөһөгөй оҕото» түмэл. Хатыы