Тигиилээх сирэйдээхтэр

Саха омугун уос номоҕор киирбит, «тыалы кытта тыал буолбут», аатырбыт дьирикинэйдэр (тигиилээх сирэйдэр) диэн кимнээхтэрий? Бу омук туһунан бэрт кутталлаах түгэннэри суруйааччы В.С. Яковлев-Далан бэйэтин айымньыларыгар ахтан аһарар («Тулаайах оҕо», «Тыгын Дархан»).

Мэҥэдьэк нэһилиэгэр сахалар кэлиилэригэр олохтоох омуктары кытары кыдыйсан, сэриилэһэн сири былдьаабыттарын туһунан ханнык да үһүйээҥҥэ кэпсэммэт. Арай, 1930-с сыллар кэннилэриттэн, Хатыыттан арҕаа «Таала» колхоз түөлбэтигэр, «Киилинчэ» диэн сиргэ, уокка оттор маһы кэрдэн, хайыта сылдьан, Чоххо Ньукулай (Тимофеев Николай Гаврильевич) оноҕос эбиэнин булан ылбыт этэ. Ону бу Киилинчэҕэ оҕунан ытыаласпыттар диэн сабаҕалыыллара.

            Былыр кыргыс кырыктаах үйэтин саҕана Бүлүү сиригэр Тылгыны диэн улахан күөл хойуу лиҥкир ойуурдаах арыытыгар хоту диэкиттэн тэскилээн кэлэн, саха ыаллара оҥкучах дьиэ хастан саһан, хорҕойон олорбуттар. Икки атахтаах дэҥҥэ үктэнэр чиэски сиригэр да бүгэннэр, дьылҕа хаан кытаанах оҥоһуутуттан быыһамматахтар.  Биллибэт-көстүбэт, аҥардас таба көлөлөөх биис уустара эккирэтэн кэлэн, аҥар кырыы кэйгэллээн имири эспиттэр уонна санааларын ситэн төттөрү элэстэммиттэр. Yйэлэр улаҕаларыгар итинник түбэлтэ буолбутун 1938 с. биллиилээх фольклорист Сэһэн Болоҕо Бүлүү 90 саастаах аарыма кырдьаҕаһа С.С. Окошкин сэһэргээбит. Бу алдьархайы оҥорон барбыттар чопчу  кимнээҕэ  номоххо биллибэт, арай тигиилээх сирэйдээх омуктар диэн ыйыллар. Оҕонньор тигиилээхтэр тоҕо итинник ааттаммыттарын маннык быһаарбыт: «Тигиилээх сирэйдээх омуктар диэн сирэйдэрин ойуу оҥостон, тиктэн ойууланаллара үһү».

            С.И. Николаев-Сомоҕотто «тигиилээх сирэйдээх дьирикинэй» диэн сунтаардар ааттаабыттара диэбит, уонна дьирикинэй диэн тылы «дьирики» — моҕотой диэнтэн таһаарбыт. Сирэйдэрин ойуутун (татуировка) моҕотой сиһин ойуутугар холоон ааттаабыттар диэн.

             Тигиилээх сирэйдээхтэри Далан «Тулаайах оҕотугар» үһүйээннэргэ хайдах кэпсэммиттэрин курдук киллэрбит. Арай, дьирикинэй омуктар диэн чопчулаан биэрбит.

             Сирэйи ойуулаһын  биистэринэн олорбут омуктарга үгүстэригэр баар буола сылдьыбыт. Сирэй ойуута киһи хайа биис, аҕа, ийэ ууһугар киирэрин, ханнык тотемнааҕын, хас саастааҕын, о д.а. элбэҕи кэпсиир судургу киэргэл буолбатах эбит. Полинезияҕа, сирэйдэрин эрэ буолбакка, эттэрин бүтүннүү, бэл тылларын ойуулаталлара үһү.

             Татуировканы тирии иһигэр ханнык эрэ кыраасканы киллэрэн оҥороллор. Океания, Индокитай, Америка норуоттара итини мас дуу, уҥуох дуу иннэни ѳтүйэнэн охсуолаан түһэрэллэр. Хотугулуу-илин Азияҕа тириилэрин иһинэн иннэнэн кырааскалаах сабы тигэн таһааран оһуор  оҥороллор. Номох кэпсииринэн, маннааҕы тигиилээх сирэйдэр таба иҥиирин отунан кырааскалаан эмиэ тирии аннынан тигэн оһуор (татуировка) оҥороллор. Ол иһин «тигиилээх сирэйдээхтэр» (шитые лица) диэн ѳйдѳбүл туттуллар эбит.

             1733 сыллаахха уһулуччулаах айанньыт уонна чинчийээччи Иоганн Георг Гмелин Казаңңа тигиилээх сирэйдээх саха кыыһын уонна уолун кѳрсүбүтүн туһунан суруйар. Кинилэр иэдэстэригэр, сүүстэригэр, биирдэстэрэ ѳссѳ сэҥийэтигэр ойуулаахтар эбит.

И.Г. Гмелин уруһуйа

Бу тигиилээх сирэйдээхтэр Казаҥҥа хайдах тиийбиттэрин быһаарыахха наада. Биллэрин курдук, Арассыыйа импиэрийэтин олохтообут ыраахтааҕы Петр I киин куоратыгар Кунсткамера (билигин РНА антропология уонна этнография түмэлэ) тэрийбитэ, онно эңин-араас дьиктини-дьээбэни мунньар идэлээх эбит. 1725 с. Дьокуускайдааҕы воеводскай кэнсэлээрийэҕэ Петр I ыйааҕын туппуттар. Онно ыраахтааҕы дворянин Дмитрий Кычкины  Илим уонна Дьокууускай уезтарыттан 4 тигиилээх сирэйдээх эбэңкини уонна эбээни ойохтору-оҕолору уонна 4 саха ойуунун аҕаларыгар модьуйбут. Бу сыл ыраахтааҕы ыалдьан ѳлѳн, уураахха болҕомто намтаабыт. Онтон  уураах 1729 с. саңалыы ѳрѳ күѳдьүйэн тахсыбыт, тоҕото биллибэт. Дьокуускайдааҕы воеводскай кэнсэлээрийэҕэ  1730 с. тохсунньуга Үѳһээ уонна Орто Бүлүү симиэбийэлэриттэн 5 тигиилээх сирэйдээх тоңус, 2 саха ойууна ойохторунуун аҕалыллыбыттар. Балартан Дмитрий Кычкин Типич Маянин, Намтугу Мисуял, Витимка Куявыкаев диэн эбэңкилэри уонна Мүкэс Мардьын, Кытаанах Налын, Дьолодой Далын диэн ойууттары талбыт. 1730 с. кулун тутарга Учуртан икки эбэңкини аҕалбыттар, Кычкин сѳбүлээбэккэ сыыйталаабыт. Олунньуга Ѳлүѳхүмэттэн 3 эбэңки аара илдьэ иһэр киһилэрин кэлгийэн баран, куотан хаалбыттар. Орто Бүлүүттэн Намтуга Харамчин, Мияул Лусигин туһунан докумуоннарга ахтыллар. Дьокуускай уокуругуттан арай  Сылаңтан Кытаанах Кыракаанап диэн ойуун аҕалыллыбыт. 

Кунсткамера уонна Билим Академията

Бу дьонтон хайалара ыраахтааҕыга аттанар чиэскэ тиксибитэ биллибэт. 1731 сыллаахха Дьокуускайдааҕы кэнсэлээрийэҕэ күн ыраахтааҕы уурааҕынан хомуллубут тигиилээх сирэйдээхтэрин уонна ойууттарын Кычкин арыаллааһынынан Тобольскайга диэри айанныыр үптээн-астаан, аны Москваҕа ыыта охсоллоругар дьаһал кэлбит. Кычкиннаах Ньүүйэ ѳрүстэн тѳннүбүттэр курдук. Салгыы туох буолбута биллибэт. Оттон И.Г. Гмелин 1733 с. Казаңңа тигиилээх сирэйдээх сахалары (баҕар тоңустар да буолуо) кѳрсүбүтүн туһунан суруйбут. Бу Петр I уурааҕын кытта сибээстээҕэ сабаҕаланар. Манна арай биир суол биллибэт – тигиилээх сирэйдээхтэр киин куоракка тиийбиттэр дуу, суох дуу.

             Россия наукаларын Академиятын 1842-1845 сс. үлэлээбит Сибиирдээҕи экспедициятын начальнига А.Ф. Миддендорф татуировкалаах тоңустары хаста да кѳрсүбүтүн суруйар, ордук киэмсик, киэргэмсэх ѳттүлэрэ маннык бэлиэлээхтэр диэбит. Маны тэңэ биир Черемок диэн иитиэх кыыһы Чапогир бииһин тоңустара 7 сааһын туолбутугар уңа иэдэһин ойуулаабыттарын суруйар. Миддендорф кѳрсүбүт кыыһын атаҕын-илиитин ыга кэлгийэн баран татуировкалаабыттар. Оттон эмиэ кини кэпсээнинэн, биир эр киһи бэл кыайан тулуйбакка ситэ оңорторботох.

             Аны туран, Ньурбатааҕы Норуоттар Доҕордоһуулара түмэли олохтообут К.Д. Уткин ахтыытын ылыахха. 1981 с. муус устарга Сибиир уонна Дальнай Восток зоналарын музыкальнай фольклордарыгар аналлаах кэмпириэнсийэҕэ ыңырыллан Чукоткаҕа Анаадыр куоракка сылдьыбыт. Мантан салгыы бэйэтин тылынан: «Ордук дьиктиргээбитим диэн баара – аан бастаан сирэйдэрэ ойуулаах чукча дьахталларын кѳрбүтүм. Арааһа, соһуйан дуу, чугус гына түстүм быһыылааҕа. Тоҕо эрэ ол иннигэр сирэйин ойуулааһыны умнуллубут былыргы үгэс буолуохтаах дии саныырым».

             Ксенофонт Дмитриевич ахтыытынан, сирэйдэрэ сурааһын ойуулаах 70-лыы саастаах икки эмээхсин уонна биллэр-биллибэт ойуулаах икки 40-лыы саастаах дьахталлар. Биир кырдьаҕаһы кытта сэһэргэһэн, нууччалыы кэпсэтэн быыһаарсыбыт. Геунтонау Ольга Петровна диэн, 1915 с.т. Эньмелен диэн бѳһүѳлэк олохтооҕо, оччотооҕу сиэринэн, сельсовет депутата. Сирэйин ойуута маннык эбит – иэдэстэринэн  үстүү сурааһын чэчэгэйиттэн саҕалаан сэңийэтигэр тиийэ сэргэ түһэллэр. Икки сурааһын муннун хоңоруутунан туруору. Сэңийэтигэр бытык курдук тоҕус сурааһыннардаах. Бу барыта чэрэниилэ күѳх ѳңнѳѳх. Эдэрдэрэ бэлиэ эрэ курдук икки иэдэстэринэн кылгас кириэстии ойуулаахтар.

Мантан сылтаан К.Д. Уткин архивы хасыһан, бу боппуруоска сыһыаннаах матырыйаал булар. А.А. Саввин Чурапчы оройуонунааҕы Хадаар нэһилиэгин олохтооҕо Михаил Заболоцкайтан 1938с. суруйан киллэрбит лоскуй сэһэннэрэ баар. Онно этиллэринэн, тигиилээх сирэйдээхтэр Хаатаңка чугаһыгар (Таймыыр) олороллор эбит. Ойууланар киһи сирэйин илии таһынан дэлби таһыйыллар уонна иннэлээх сабынан сиһик уутугар оймоон ыла-ыла  анньан ойуу түһэрэн, тигиллэн иһиллэр. Кэлин сабын субуйдахтарына кырааската киһи этигэр иңэн хаалар.

             1938 с. муус устар 21 күнүгэр А.А. Саввин Мэңэдьэк оройуонун 1 Бордоң нэһилиэгин 57 саастаах кырдьаҕаһа Игнатий Прокопьевич Кутуруукабы кытта кѳрсүбүт. Кини сэһэнинэн, 1863 с. утаата Эңээрдэк сиригэр (1 Малдьаҕар нэһилиэгэр) тигиилээх сирэйдээхтэр олорбуттар. Син элбэхтэрэ эбитэ үһү. 20-30 хонукка тохтоон баран Ѳлѳѳн, Дьэһиэй, Турухаан диэки дойдуларыгар тѳннѳллѳр эбит. Ол дьон, ордук эдэр ѳттѳ, сирэйдэрэ хайаан да тигиилээх буолара үһү. Бастаан тымтыкка иннэ тѳбѳтүн быыкаайык гына быктаран баран дарбайыар дылы таһыйаллар. Ол кэнниттэн «ыт муннун» (хатыңтан ылан) ууга суурайан баран, эбэтэр лабыкта уутунан хатыллыбыт сабы (баарыгар солко сап буолар) уймаан ылаат киһи сирэйин ойуулуу тигэллэр. Онно «тураах тарбаҕа», «хаас атаҕа», «от ойуута» диэн тус-туһунан ойуулары анньаллар.

            Эңээрдэккэ саха кыргыттара тоңустарга татуировка оңотторо сылдьыбыттар. Кэпсээнньит ийэтэ эмиэ ойуулаппыт, ону дьоно сѳбүлээбэккэлэр уонна тикпиттэрэ ириңэрэн сабын эрдэ субуйтарбыттар. Манна даҕатан эттэххэ, номох кэпсииринэн, И.Я. Танхаров ийэтинэн эһэтэ, хос аата Тигиилээх Дьѳгүѳссэ, олус кѳнѳ, аһара кэнэн киһитэ үһү, кинини эбэтэ дуу, хос эбэтэ дуу, тигиилээх сирэйдээх (сирэйигэр татуировкалаах) эмээхсин олох кыратыттан оҕолообут, улаатан баран, ол эбэтэ ѳлбүтүн кэннэ дьонугар тѳннүбүт. Биллэрин курдук, бу Бүлүү сүнньэ, Ньурба  былыр тоңустар түѳлбэлээн олорбут сирдэрэ. Ону ааттарбыт да туоһулууллар. Ээдьээк, Эңээрдэк, Кырынньыкы, Куччуйаан, Улгуктакаан. Холобур, Мэңэдьэк — «Мээнээдьэк» тѳрдѳ эвенк тыла. Нууччалыы тылбааһа «постоянное стойбище рыбаков, охотников» диэн. Ону сахалыы «кѳс дьон олорор сирэ, түһүлгэ диэн ѳйдүѳхпүтүн сѳп» диэн быһаарар Багдарыын Сүлбэ.

Бастакы сахалар Ньурба сиригэр нууччалар эрэ иннинэ кэлбиттэр курдук. Ону архыып суруга туоһулуур. Кыраайы үѳрэтээччи, энтузиаст Ахмед Андреевич Дмитриев СѲ НА булбут суруга – «Того ж числа взято государево ясаку тое ж волости с Кетерея Быгыева сына 6 соболей с хвосты». Бу 1639-1640 сс. Воин Шахов дьаһаах хомуйбут суруга. Кэтирэй, Кэтэҕинэн Харахтаах Хантаҕар Быгый уола, Түүлээх дүңүрдээх Тѳлүѳн ойуун сиэнэ. Тѳлүѳн ойуун, номох этэринэн, Ньурба сиригэр маңнайгынан кэлбит.

            Багдарыын Сүлбэ үѳрэппитинэн, Тигиилээхтэр бэрт киэң сиринэн тарҕанан олорбуттар. Ону, холобур, Ѳлүѳхүмэ Кыыллаах арыытыгар, Хоротугар, Үѳһээ Бүлүү Аһыкайыгар, Далырыгар, Оңхойугар Тигиилээх диэн сирдэр бааллара кэрэһэлиир. 1776 с. Бүлүү умнаһыгар ходуһаны түңэппит биэдэмэскэ Дьаархан буолаһыгар «Тигилях Бялкяину – Тюряк Кулусуннагын бысагаса» ходуһа анаммыта баар. Итини Бэлкээйи уола Тигиилээх диэн ааҕыахха сѳп.

Мэңэдьэк нэһилиэгэр Тигиилээх сирэйдэр тустарынан биир эрэ номох лоскуйа ордубут. Бу сиргэ сахалар кэлэ иликтэринэ олохтоох тоңустар, Кытархай диэн ааттаах Дьирикинэй аҕатын ууһа, үһүйээннэргэ киирбит  сирэйдэрин ойуулуур Тигиилээх сирэйдээхтэр баһылаан-кѳһүлээн олорбуттар. Оччолорго манна мас арааһа үүнэр ѳлгѳм тыалаах, күѳгэйэр күѳх сирэмнээх үтүѳкэннээх дойду эбит. Тигиилээх сирэйдээх биистэрэ балыгынан, булдунан дьарыгыран аһаан-сиэн олорбуттар. Дьиэлэрин тастарыттан булт-алт элбэх эбит. Кытархай – тигиилээх сирэйдээх кѳс омук, кэргэнин аата Тотуолу. Кытархай уола Күтэмэй  тоҕус саастааҕар Ой бэс диэн маарга сайын аҕылыы сытар эһэни алаңаа оҕунан айаҕын иһигэр түһэрэн ѳлѳрбүтэ үһү. Кытархай уола Күтэмэй, Күтэмэй сэттэ уоллаах: Чүѳкээн, Кылаппадыйар, Баҕырыыс, Элиэһит, Суодьар, Баҕачай, Холорук. Бу уолаттартан тѳрѳѳбүт оҕолорго нууччалыы аат киирбит. Ньурба улууһун Мэңэдьэк нэһилиэгэр биир улахан аҕа ууһа буолан тэнийэн, сыдьааннара билигин 11-12 кѳлүѳнэҕэ тиийдэ.

            Онон, кѳрѳрбүт курдук, Саха сирин хотугулуу-арҕаа ѳттүгэр, ол иһигэр Бүлүү умнаһыгар, тигиилээх сирэйдээх омуктар, палеоазиаттар олорбуттара, сахалары кытта булкуһан, сахалар буолбуттара саарбаҕа суох. Бу – биир туһунан история кэрэһитэ буолар.

    Танхаров С.И.

Туһаныллыбыт литература:

Мэңэдьэктээҕи «Дьѳһѳгѳй оҕото» түмэл фондатыттан. НВФ 443; НВФ 1256; НВФ 1405.

«Дьөһөгөй оҕото» түмэл. Хатыы