Марфа Васильева 100 сылыгар

Марфа Ивановна Васильева биир бастакы саха норуота таптыыр ырыаhыта быйыл төрөөбүтэ 100 сыла.

Марфа Васильева Грант Григорян “Лоокут уонна Ньургуhун”  оператыгар  Ньургуhун оруолун аан бастакы толорооччута буолар. Уонна “Евгений Онегин”, “Травиата”, “Русалка”, “Ньургун Боотур”, “Сыгый Кырынастыыр”, “Сорочинская ярмарка” уо.д.а. операларга сүрүн партиялар толорооччулара этэ. Марфа Васильева Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр, саха норуотугар бэйэтин элбэх сыратын, кылаатын классическай музыка, үрдүкү искусство пропагандалааhыныгар киллэрбит киhи.

Кини Ньурба оройуонун Токос нэhилиэгэр күн сирин көрбүтэ. Ийэтэ Мария Софроновна Канаева (Маайка) эрдэ огдообо хаалан кыыhын бэйэтэ улаатыннарбыта. Марфа Ивановна бэйэтин ахтыытыгар, оҕо сааhаын туhунан маннык суруйар –

  • 1921 сыл сайын төрөөбүппүн, ону мин туох баар докумуоммар от ыйын 1 күнүнэн суруттара сылдьабын. Төрөппүттэрим төрдүлэрэ сүөhү иитэн, бултаан, балыктаан бэйэлэрин иитинэн олорбуттара. Ол тээтэм төрүттэрэ, онтон ийэм  төрөөбүт дэриэбинэтэ Аммосовка диэн. Дедушкам от охсор массыыналаах уонна мэндиэмэннээх ампаардаах этэ. Мин маамам балтын Вералыын,  дедушкам буоламмыт сайын аайы от охсуутугар, мунньуутугар уонна серпаннан бурдук быhыытыгар үлэлиир этибит. Дедушкалаах таайым нууччалыы кэпсэтэллэр этэ, дедушкам күөх харахтаах, кугас бытыктаах, уҥуоҕунан да улахан көрүҥнээх нуучча курдук этэ. Таайым эмиэ улахан уҥуохтаах кырасыабай көстүүлээх киhи этэ. Кини оскуолаҕа учууталлыыра. Мин иккис кылааска таайбар үөрэммитим – Бу Марфа таайа Канаев Николай Софронович, бастакы хомуурга сэриигэ баран иhэн, ыалдьан өлбүтэ. Мин ийэм Фатима Яковлевна Винокурова-Туманова эмиэ таайа буолар, кини олус диэн ахтар, наар кэпсиир этэ таайын дядя Коля туhунан.

Салгыы Марфа Ивановна ахтыыта – “Биирдэ Сунтаарга,  Элгээйигэ түспүт ыалбар биир аҕамсыйбыт киhини кытта кэпсэтиhии буолла. Кини хайа диэкки дойду оҕотоҕунуй диэбитин, мин – Мин дедушкам Канаев Софрон диэбиппэр. Оо, ол  Соппуруону билэбин. Кини Сунтаартан төрүттээх татаар диэтэ”. Онон Марфа Ивановна хааныгар  хас да омук хаана буккуспут. Аҕатын өттүттэн эбэҥкилэр. Ол туhунан маннык диэн суруйар:

“Грант Григорян биирдэ репетиция кэниттэн сынньалаҥҥа кэпсэтии буолбутугар эппитэ – У вас в крови явно  эвенкийская есть диэн. Ону мин тоҕо инньэ диэтигит  диэбиппин – Вы Марфа бледно — белая диэбитэ. Грант Арамович олус талааннах киhи чопчу билбитэ,  мин аҕабынан эбэм эбэҥки эмээхсинэ диэн кэпсииллэрэ, онтон эhэм Кыбырыйа диэн ааттаах этэ, онон аҕабын Кыбырыйа Банньата дииллэрэ. Кюндядяҕа тахсар аартык Кыбырыйа аартыга дэнэр эбитэ үhү былыр, ол мин эhэм аартыга…”

  • 1940 сыллаахха  Ньурбатааҕы 2 колхознай театрга улэҕэ киирэр, онно “Күкүр уус”, “Сүрэҕэ суох”, “Ситим быстыыта”, “Сайсары”, “Не было гроша, да алтын” диэн , уо.д.а. пьесаларга оонньообут.
  • 1945 сыллаахха тохсунньуга Дьокуускайга музыкальнай театр-студияҕа солисканнан көhөр уонна музыкальнай училищеҕа үөрэҕин салгыыр. Бу манна эмиэ улахан конкурсунан ааhан киирбит, ол саҕана Дьокуускайтан үрдүкү хамыыhыйа Бүлүү бөлөх оройуоннарынан сылдьан талааннаах эдэр ыччаты көрөн сүүмэрдээн талаттаабыт. Ол хамыыhыйаҕа бааллар эбит композитор Марк Жирков, балетмейстер Каренин, суруйааччы Николай Заболоцкай. Кинилэр барбыттарын кэннэ телеграмма кэлбит – “Нюрба, театр, Решетникову, копия Васильевой. Васильеву отзываем Якутск зпт рекомендуем вам Мушникову телеграфируйте свои соображения. Начальник культуры С.Сюльский при Совете министров” диэн. Марфа Ивановна бэйэтэ ахтарынан алта төгүрүк суукка маҥнай атынан, онтон табаннан, тиһэҕэр аһаҕас грузовой массыынанан айаннаан Дьокуускай куораты булбут. Бу үөhээ этиллибитин курдук тохсунньу ыйга. Эдэркээн Марфа хорсун, хоодуот артыыс буолар баҕа санаата итинник айаннатан илтэҕэ.
  • 1952-1953 сыллардаахха Москва куоракка консерваторияҕа үрдэтинэр, курска үөрэнэр. Бу манна кини Анна Егорованы кытта бииргэ барбыттара. Педагогтарынан бастатан туран Марфа Ивановна ааттыыр –Н.У.Чукардинаны, Иван Владимирович Крыжины уонна Е.В.Таршилованы. Биир түгэни маннык суруйар – преподавателлара сорудах биэрбит – 9 араас норуоттар бэрэстэбиитэллэрэ олороҕут мин иннибэр, онон бары биирдии хоhоону бэйэҕит тылгытынан ааҕан биэриҥ диэн. Мин биир өттүбэр Анна, онтон нөҥүө өттүбэр узбек, таджик уолаттара олорбуттара. Чуумпуран олордохпутуна Анна сибигинэйдэ – Бырастыы Кавказтан ураты төбөбөр биир да суох, билэттиир аҕай этим да диэн. Аня, эн бырастыыгын аах. Иhит эрэ, мин  хоhооммун диэн баран сибигинэйэн саҕалаатым – Биирдээн, иккилээн, үстээн, түөртээн, биэстээн.. Аням hык, hык диэн, онтон, туттумакка, күл да күл буолла. Биир өттүгэр олорбут уолаттарым айдаара түстүлэр. Ону педагогпыт замечание оҥорбутугар уолаттар – Вот Марфа хочет как стихи счет раз, два, три, четыре прочесть диэн үҥсэн биэрдилэр. Педагог эттэ – Некоторые артисты во время выступления перед зрителем забывают текст от забывчивости или  волнения, и тогда заменяют другими словами не искажая содержания пьесы диэн артистар улэлэрин биир түгэнин туhунан үчүгэй баҕайытык быhааран биэрбитэ. Онтон, биhиги сахабыт тыла Азия омуктарын тылыгар майгынныыр буолан ити уолаттарым миигин подведи гыммыттара диэн суруйар Марфа Ивановна.

Ветеринарнай наука кандидата П.Николаев 1979 с. “Театральнай искусство маастардара диэн “ урукку Ньурбатааҕы колхознай театр артыыстарын туhунан ыстатыйатыгар маннык диэн суруйар — … Колхознай театр концертнай программатыгар наhаа үчүгэй хордары толортуура. Ити хордарга дьахталлар кырыымпа курдук синньигэс, эр дьон сөӊ куоластарын билигин да истэргэ дылыбын. Ону тэӊэ артистка Марфа Васильева күөрэгэй курдук дьырылас куолаhынан үс Бүлүү дьонун куттарын туппута” диэн суруйбут.

Марфа Васильева  олус диэн ытыктыыр, убаастыыр киhитинэн композитор Грант Арамович Григорян буолар. Грант Григорян 80 сылыгар ыытыллыбыт ахтыы биэчэригэр кини этэн турар – Грант Арамович  ырыаhыт быhыытынан иккиhин төрөтөн турар миигин диэн. Ол Марфа Ивановна үлэтигэр ыарахан кэмнэри көрсүбүтүгэр (артыыс, ырыаhыт дьоҥҥо ол баар суол) Грант Григорян  санаатын көтөҕөн, сүрүн оруолларга туруортаран, бэйэтэ доҕуhуоллаан радиоҕа хас да ырыаны суруттаран турардааҕа эбит.

  • Грант Арамович миэхэ туох да сүҥкэн улахан үтүөнү оҥорбута, миэхэ эрэ буолуо дуо, Саха Сирэ кини үтүөкэннээх музыкатын истибитэ, көрбүтэ ахан. Кини күн сириттэн суох буолбутугар туох да сүрдээҕин хомойон, долгуйан  бырастыылаhар да остуолугар кыайан олорботоҕум диэн ахтар Марфа Ивановна.

Марфа Ивановна Васильева Саха АССР үтүөлээх артыыскатын аатын 1955 сыллаахха ылбыта. 

12 ырыата улахан грампластинкаҕа Ленинградтааҕы всесоюзнай студияҕа уhуллан тахсыбыттара.

Кини сүрүн толорбут партиялара –

Евгений Онегиҥҥа (П.Чайковскай) – Татьяна, Даргомыжскай Русалкатыгар – Ольга, Марк Жирков «Ньургун Боотуругар” – Айыы Умсуур удаҕан, Марк Жирков уонна Литинскай “Сыгый Кырынаастыыр” операларыгар – Сыгый Кырынаастыыр, Герман Комраков, Эдуард Алексеев “Песнь Манчары” операларыгар – Намыйана, Дж. Верди “Травиататыгар” – Анина.

Оттон, уонна саамай бэйэтэ астынар, сөбүлүүр партията Гр. Григорян  “Лоокут уонна Ньургуhунугар”  Ньургуhун. Бу этиллибитин курдук аан бастакы Ньургуhун партиятын толорооччуннан Марфа Ивановна Васильева буолбута.

М.И.Васильева ахтыытын биэрдэ П.Т.Иванов, хаартыскаларын, ырыаларын — кыыhа В.И.Колодезникова.

Түмэлбит аатыттан бу үтүө дьоммутугар барҕа махталбытын биллэрэбит!

Марфа Васильева
В сценическом образе
В роли Ньургуhун
Сцена из спектакля
М.Васильева вторая справа. Рядом А.Егорова
М.Васильева и А.Лыткина
М.Васильева первая слева
С композитором Гр.Григоряном
М.Васильева с преподавателем.
Фото из архива Ф.Я. Тумановой
Муж М.Васильевой И. Колодезников с сыном Валерием.
Фото из архива Ф.Я. Тумановой

Анна Туманова, түмэл салайааччыта