Бессмертный полк в письмах

К вашему вниманию представляем письма ежегодной  музейной акции ″Бессмертный полк в письмах″   2021 года.   

                 Спасибо дедам за Победу!

В сентябре 1941 года около 700 призванных на войну отправили пешим ходом из с.Сунтар в Мухтую (г.Ленск). Среди них был мой прадед Васильев Егор Петрович, который был призван 5 сентября 1941 года. Он прошел обучение вместе с другими в Иркутской области. В марте 1942 года их отправили поездом на Западный фронт. Егор Петрович попал на Ленинградский фронт в направлении Волхова в 1 батальон 3-й Гвардейской дивизии.

   Через несколько часов, как он прибыл в часть, объявили тревогу и сообщили о начале атаки немцев. Им приказали разведать о положении обстановки в ближайшей деревне, которая была занята немцами. Прадед в составе 16-ти человек отправился в ту деревню, у него был ручной пулемет. В группе были еще 2 человека из Сунтара. Как только они приблизились к крайнему дому из окон и двери бани немцы открыли автоматный огонь.

Было темно, а снег глубокий и поэтому двигаться быстро было трудно. Потеряв нескольких человек, они вернулись обратно и доложили командиру. После длительного ночного боя наши заняли деревню и два дня лежали в обороне, а немцы остановились в другой деревне, находящийся в 5 километрах от них. Нашим войскам приказали атаковать и отбить ту деревню от немцев. Но немцы также пошли в атаку и наши с ними встретились где-то в середине ничейной земли.

   У немцев были танки и пушки. В этом бою мой прадед был ранен в ногу и в руку и лежал в госпитале, лечился 4,5 месяца. После выздоровления он участвовал в Сталинградской битве, где опять был ранен и отправлен в госпиталь. В апреле 1943 года его направили в 59-ую стрелковую бригаду, которая вела бои у реки Дон. Во время одного боя он заметил, что три немца из неглубокого окопа стоя стреляли в их сторону. Егор Петрович двоих из этих немцев уложил тут же, третий убежал.

   Наши войска отвоевали деревню, она была вся разрушена, и в ней никого не было.  В этих беспрерывных боях прадед в третий раз был тяжело ранен и в этом 1943 году его демобилизовали. Он вернулся домой и начал работать в колхозе. Но 25 июня 1944 года его опять призвали в армию. Он попал в Забайкальский военный округ в рабочий батальон. Участвовал в конвоировании пленных японцев из Маньчжурии в Советский Союз. Егор Петрович вернулся домой в 1946 году. Он в то время был награжден орденами Красной Звезды, орденом Отечественной войны I степени, медалями «За оборону Сталинграда», «За победу над Германией».

   В последние годы мой прадед был награжден семью юбилейными медалями. Мой прапрадед Сыбыров Петр Иванович, как и его сын Егор, был участником Великой Отечественной войны. Он был удостоен медали «За отвагу». Имена моих дедов написаны на памятнике «Кутурҕан томторо», находящийся в с. Сунтар. В каждый праздник Победы мы идем к памятнику,  ложим цветы и ставим свечи, вспоминаем о них, гордимся ими, выражаем свою благодарность. Я горжусь своими прадедами и хочу прожить свою жизнь достойную своих дедов!

  Правнук Алекс Васильев

      Эйэлээх оло5у уhансыбыт Мэҥэдьэк ытык кырдьаҕаһа –    И.Ф.Анисимов – Такыр Уйбаан

Мин кэпсиир киһим Анисимов Иван Федорович–Такыр Уйбаан мин эһэм Анисимов Григорий Федорович бииргэ төрөөбүт убайа, нэһилиэк дьонугар-сэргэтигэр күн бүгүҥҥэ дылы үтүө өйдөбүлү хаалларбыт ытык кырдьаҕастартан биирдэрэ буолар. Мин кини туһунан эбэбиттэн Скобелева Анна Григорьевнаттан, эдьиийбиттэн Анисимова Матрена Гаврильевнаттан истэн, Дмитриева Тамара Григорьевна суруйуутуттан аа5ан билэбин.

Иван Федорович 1906 сыллаахха Мэҥэдьэк нэһилиэгэр Таппалаах диэн алааска элбэх оҕолоох ыалга ахсыс оҕонон төрөөбүт.

1941 сыл уодаһыннаах уоттаах сэрии саҕаланарыгар Иван Федорович кэргэннээх, үс  уол  оҕолоох түс-бас ыал аҕата этэ.    Уйбаан  дьиэктээх, такыр тарбахтаах буолан сыыйыллан, үлэ фронугар барар бэбиэскэни тутан, хоту Тиксиигэ тиэйэр-таһар үлэҕэ барбыта. Биһиги нэһилиэктэн сүүрбэччэ киһи тыыл фронугар Тиксиигэ үлэлээбиттэрэ. Уйбаан түүннэри-күннэри икки хараҥаны ыпсаран, күүстээх үлүскэн үлэ үѳһүгэр кимтэн да хаалсыбакка инники күѳҥҥэ сылдьыбыта. Сүрүн үлэтинэн борохуотунан тиэллэн кэлбит таһаҕаһы сүѳкээһин, борохуот тѳннѳрүгэр барыахтаах таһаҕаһы тиэйии эбит. Бу үлэҕэ Уйбаан нуорматын мэлдьи икки бүк толорон хайҕалга сылдьыбыт.

Икки сылтан ордук үлэлээбиттэрин кэннэ бииргэ тѳрѳѳбүт быраата, мин эһэм, Анисимов Григорий Федорович доруобуйата мѳлтѳѳн, үлэ фронуттан босхоломмут. Уйбааны, хоһуун үлэһитин учуоттаан, Тиксиитээҕи үлэ фронун салалтата: «Бырааккын дойдутун буллар», — диэн икки ыйга кѳҥүллээбиттэрэ. Икки киһи алта ый устата аһыыр аһын, иһитин, утуйар таҥастарын салааскаҕа тиэнэн сатыы айаннаабыттара. Быраата Киргиэлэй күн чээрэтигэр хааман баран, сэниэтэ эстэн быстан хааллаҕына, хонук сирдэригэр диэри салааскаҕа олордон соһор эбит. Онтон Эдьигээнтэн дойдутугар диэри биирдэ да хаамтарбакка оҕолуу бүѳбэйдээн, салаасканан соһон дойдутун булларбыт. Быраата, мин эһэм Киргиэлэй, убайын үтүѳ кѳмѳтүнэн дойдутун этэҥҥэ булан, доруобуйата сыыйа кѳнѳн, кэргэннэнэн, дьиэ-уот тэринэн, аҕыс оҕолонон дьоһун-мааны ыал буолбута.

Уйбаан, быраатын Киргиэлэйи аҕалан баран, иккистээн Тиксиигэ үлэтигэр тѳннүбүтэ. Күүстээх, сэниэлээх Уйбааны ол кэмҥэ бииргэ үлэлээбит табаарыстара маннык ахтан кэпсииллэр эбит: «Оччотооҕу кууллаах бурдугу уонна саахары, хонноҕор икки куулу кыбынан, санныгар үһүс куулун быраҕынан баран бааржаттан кытылга ыарырҕаппакка таһаарара»,- диэн.

Эйэлээх олох эргийбитэ.  Уйбаан уйгулаах олоҕу уһансыбытынан барбыта.  Yѳлээннээҕэ, биир дойдулааҕа Григорьев-Сэндэгээрэп Ньукулааскылыын бииргэлэһэн, хара тыаҕа үрүҥ-хара күндү түүлээх соноругар ыраах үрэх бастарыгар таба кѳлѳнѳн сылдьан сэттэ-аҕыс сыл устата бултаабыттара. Бу сылларга Уйбаан кварталлааҕы былаанын 250% аһара толорон, Саха АССР Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта.    

1950 сыллаахха Мэҥэдьэк нэһилиэгин үс холкуоһа холбоһон, бѳдѳҥсүтүллэн «Хатыы» холкуос буолбута. Оһорбо кырыс сирдэри солоон, таҥастаан туһаҕа таһаарыы сүрүн соругунан буолбута. Туох баар үүнэн турар маһы охторон, чѳҥѳчѳгү түѳрэн, ыраастаан, кырыһын табыаҕынан үлтү сынньан, бурдук быһар бааһына оҥорор күүстээх үлэни Уйбаан Анисимов сүрүннээччи, кѳҕүлээччи, тэрийээччи буолбута. Үлэни кыайыах айылаах дьону, ыччаты түмэ тардыбыта. Окко киириэх иннинэ, бэс ыйыгар биир эрэ ый устата Тыла Суох диэн сиргэ 23 гааны эт илиилэринэн, табыаҕынан табыйан оҥорбуттара. Чѳҥѳчѳгү түѳрэн уоттааһыҥҥа, силиһи-мутугу ыраастааһыҥҥа оҕолор-дьахталлар кытары олус кѳхтѳѳхтүк үлэлээбиттэрэ. Маны таһынан Арыылаах ойоҕоһугар 4 гаалаах бааһынаны оҥорбуттара. Ол саҕана туох да техника суоҕуна, аҥардас табыаҕынан үлэлээн,Уйбаан бэйэтинэн сылдьан үлэни кѳҕүлэһэн, биир ый иһигэр сѳҕүмэр элбэх кырыс сир туһаҕа таһаарыллыбыта.

Мин эhэм Анисимов Григорий Федорович, ыарыhах буолан, эрдэ олохтон туораабытыгар, аба5ам бэйэтин о5олорун, сиэннэрин кытта тэннэ тутан, быраатын о5олоро киhи-хара буолалларыгар кыhаллан өрүү күүс-көмө буола сылдьыбыт. Эбэм Анна Григорьевна, эдьиийим Матрена Григорьевна ол туһунан истиҥник, сылаастык ахталлар.

Аба5ам ѳссѳ биир үйэлэргэ умнуллубат дьикти кэрэхсэнэр дьарыктаах эбит. Кини,   собо хайдах курдук күндүтүн, минньигэһин, иҥэмтэлээҕин билэрэ, сыаналыыра бэрт буолан, ааттаах куйааска, собо ыамын кэмигэр, туос сатыы тымтайга сүгэн аҕалан, нэһилиэгин чугастааҕы күѳллэригэр барыларыгар собо ыыталаан, ыыппыт күѳллэригэр барытыгар собо ѳлгѳмнүк үѳскээн, ѳр сылларга  дойдутун дьоно   собону тото-хана сии олорбуттара. Сайын ходуһаҕа окко сылдьалларыгар собо сүрүн аһылыктара этэ. Күһүѳрү кыһын муҥхалаан сииллэрэ. Хомойуох иhин, билигин кураан буолан, сорох күѳллэр уоллулар.

            Иван Федорович эт илиитинэн эллэһэн, дэхсилээн оҥорсубут «Тыла суох» буолатыгар саҥалыы тупсаҕай, аныгылыы быһыылаах дьиэлэр дьэргэстилэр. Эдэр ыаллар олохсуйан, дьиэ-уот туттан түѳлбэлээн олорор сирдэрэ буолла. Хоһуун-хоодуот, эйэлээх олоҕу тутуспут тыыл, үлэ бэтэрээнэ, үлүскэннээх үлэһит, сорсуннаах булчут, мындыр өйдөөх Иван Анисимов үтүѳ аатын үйэтитэн, бу саҥа түѳлбэҕэ биир уулусса кини аатынан ааттаммыта, Билигин кини уһуйан, үөрэтэн хаалларбыт үтүө дьарыктарын кэнчээри ыччаттар салгыыллар. Мин эһэм уонна кини убайа, аба5ам  хайдах курдук тулуурдаахтык, дьулуурдаахтык үлэ фронугар үлэлээбиттэринэн, кэлин дьоннорун-сэргэлэрин туhугар төһө кыайалларынан, сатыылларынан көрбүттэринэн-харайбыттарынан киэн туттабын.

Игорь Анисимов, Хатыы орто оскуолатын 9 кылааhын үѳрэнээччитэ

Эһэм суруга

Мин  эһэм, ийэм Федотова-Степанова Фекла Семеновна а5ата, Пахомов Семен Федотович 1904 сыллаахха «Хатыы» колхоз  Кулуһуннаа5ар олохтоох 4 уол о5олоох Федот уонна Мария Пахомовтарга бастакы о5онон  төрөөбүтэ. Билигин бу сир Сөдүөт Кулуһуннаа5а диэн ааттанар. Эһэм  А5а дойду сэриитигэр 1942 сыллаахха бэс ыйын 26 күнүгэр «Хатыы» колхуоска биригэдьииринэн үлэлии сылдьан  ыҥырыллыбыта.  Дойдутугар кэргэнэ Маарыйа, кыыһа 6 саастаах Сүөкүлэ, кыра уола Уйбаан, кырдьа5ас ийэлээх а5ата  хаалбыттара. Кини кэнниттэн утуу-субуу бырааттара Дмитрий, Петр, Михаил эмиэ уоттаах сэриигэ барбыттара. Бырааттара үһүөн сэрииттэн этэҥҥэ эргиллэн дьоннорун-сэргэлэрин үөрдүбүттэрэ, оттон мин эһэм 1942 сыллаахха алтынньы ый 21 күнүгэр Сталинград  анныгар кыргыһыыга  охтубута.  Бу мин эһэм бүтэһик, бырастыылаһар суруга. Бу суругу эһэм быраата Петр Федотович Пахомов кичэйэн ууран, харайан, илдьэ сылдьыбыт. Эһэбит суругун былыргы алфавитынан суруйбут, сурук эргэрэн хаачыстыбата мөлтөх да буоллар, син ааҕыллар. Хайдах суруллубутунан тириэрдэбин.

Улаханнык убаастыыр дьонум бары Ньукулаайаба Маарыйа, Бокуомаптар, тирэх Боотур,   Сүөкүлэ Уйбаан, онтон да атын дьонум бары  дорооболоруҥ!

Мин алтынньы 1 күнүгэр диэри баарбын. Мантан ынтах хас да хонукка булумуот  боруоҥҥа барабыт, сатыы, бу сиргэ  ыһыы- хаһыы элбэх,  сэниэм эһиннэ. 20 тахса хоннубут, аһылык аҕыйах уонна мин байыаннай усулуобуйаҕа дьаҥнаан ыллым, балаҕан ыйын 12-28 күнүгэр суруйабын. Билигин боруоҥҥа баарбын,  билэбин, төрөөбүт дойдубар төннөрүм саарбах. Кыратык ыалдьа сырыттым даа хонтуузуйата суох дьоҥҥо хамыыһыйа барда да,  төннүбүт суох. Саныыбын эрэйдээх муҥҥа хааллылар диэн, таах төрөөтүҥ быйылгыгын. Мин санаарҕыыбын уонна оҕолорбун эрэ саныыбын,  кыралара бэрт. Эйигин аһынабын, баҕар киһи буолуохтара, киһиттэн киһи хаалан киһини салҕыыр буолар, онон До5ордоох Сүөкүлэ улаатыахтара.

20  көстөөх сиргэ сатыы бардыбыт, айаммыт түүн-күнүс, хара ууну иһэбит, килиэп кыра 4-5 хоно-хоно биирдэ аҕалан биэрэллэр,  5-6 хоно-хоно испиискэ а5алан биэрэллэр, ол тиийбэт, ууну оргутан иһэр суох.

Мантан атын суруйарым бүттэ.  Бары дьонум   үчүгэйдик олоруҥ, быраһаайдарыҥ.

 Мин хааллым эһиги уолгут Бохуомап Сэмэн Сөдүөтэбис. Санаан хаалабын 2 оҕобун.

            Эһэм кыыстаах уол оҕолоро этэҥҥэ улаатан,  кини олоҕун салҕаан, 7 сиэни, 17 хос сиэни, 6 хос хос сиэни а5алан,  кини ба5атын толордулар. Мин ийэм Фекла Семеновна өр сыл детсадка үлэлээн бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбыта, үлэ, тыыл ветерана, «Мэҥэдьэк нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо» буолбута. Быраата Пахомов Иван Семенович Саха государственнай университетын бүтэрэн ветеринарнай врач идэтин ылбыта, Уус-Алдан оройуонугар олохсуйбута.

 Эһэм бүтэһик баҕата, оҕолорум эрэ киһи-хара буоллуннар, дьонум-сэргэм этэҥҥэ олордун  диэн ыра санаата туолбутуттан мин олус үөрэбин, эйэлээх олоҕу аҕалсыбыт эһэбинэн киэн туттабын, махтанабын.

Надежда Анисимова, Хатыы

Я хочу рассказать о своем деде.

Его звали Дмитрий Афанасьевич Ушканов, родился в 1916 году в Бордонском наслеге, Нюрбинского района, Якутской АССР. 6 июля 1942 года Вилюйским РВК дед и его младший брат Николай были призваны на войну. Дмитрий Афанасьевич находился в составе 44-го учебного стрелкового полка 8-й учебной стрелковой бригады 48-й учебной стрелковой дивизии, Уральского военного округа, организованного на базе 69-го запасного стрелкового полка, дислоцировался в поселке Бершеть, Молотовской (Пермской) области. В том же военном лагере находился и его брат, но 16 августа 1942 года их пути навсегда разошлись. Николай выбыл из воинской части, а дед остался в составе новой сформированной 19-й отдельной лыжной бригады. Перед 19-й и 3-й отдельными лыжными бригадами входившими в состав 12-го гвардейского стрелкового корпуса и имевшими в своём составе до 40% якутян, ставилась задача: глубоким обходом через Ильмень захватить деревни в устьях рек Псижа и Перехода: Устрека, Ужин и мысом восточнее. После овладения Борисовым, Большим Ужином, Большим Вороновым, Балагижей наступать на Старую Руссу и перерезать шоссейную дорогу Старая Русса — Шимск.

В мае 1943 года дед тяжело заболел и был признан негодным к военной службе. После возвращения домой работал рыбным бригадиром, председателем колхоза, затем охранником. К большому сожалению, младший брат деда так и не вернулся с войны, о его дальнейшей судьбе мало что известно. Дед умер в 1962 году в возрасте 46 лет.

К сожалению, я не успел увидеть своих дедов, но я горжусь им и всеми ветеранами за Победу! Эту память о нём мы будем передавать своим детям и внукам.

Помним, любим и гордимся!

Ушканов Александр Александрович

                                                     Мин аҕам

Мин аҕам, Никитин Александр Константинович, 1907 сыллаах төрYөх, төрөөб8т сирэ – Ньурба Кугдаара. Аҕам  2 саастаахпар Аҕа дойду Улуу сэриитигэр баран эргиллибэтэх. Ол иhин  кини туhунан  ийэм Никитина Мария Гаврильевна уонна убайым Никитин Александр Александрович ахтыыларыттан билэбин.

        Ийэм, Мария Гаврильевна, Сунтаар Сиэйэтиттэн, аҕам Александр Константинович, Ньурба Кугдаарыттан төрүттээхтэр. Ньурбаҕа ыал буолан олорбуттара, Yс оҕолоохтор: Лиза, Саша уонна мин. КYYтYYлээх уол о5ону, Сашаны, аҕата наhаа таптаан, атаахтатан 8 сааhыгар дылы оскуолаҕа ыыппатах, кэнники киирбит. Мин убайым миигиттэн 6 сыл аҕа.

      Аҕам Александр Константинович, Ньурба сельпотыгар кылаабынай бухгалтерынан Yлэлээбит. Ньурбаҕа бастакы нYөмэрдээх оскуола таhыгар бэйэбит  бас билэр дьиэбитигэр олорбуппут.  Yлэтэ чэпчэкитэ суох буолан, дьиэ Yлэтэ ийэм санныгар сYктэриллибит этэ. Ийэм ахтарынан, наhаа YчYгэйдик, эйэлээхтик, быр-бааччы олорбуттар. Аҕам хаартыскаттан көрдөххө, хара дьYhYннээх, YрдYк унуохтаах, холку кэрYҥнээх киhи.

       Оннук эйэ-дэмнээхтик олордохпутуна, аҕабын бэс ыйыгар 1942 сыллаахха сэриигэ ынырбыттара. Yөрэхтээх буолан,  кылгас кэм иhигэр 3 суругу сэрииттэн суруйбута. Ол суругар Ньурбаттан пароходунан хайдах айаннаабыттарын, соҕуруу тиийэн хайдах олороллорун туhунан суруйбута. Ийэбэр суруктарыгар сYбэ бөҕө суруйара, бYтэhик суругар: «Уоттаах сэриигэ киирдибит, эргиллэрим биллибэт, оҕолоргун кытаатан YтYө дьон оҥортоо», — диэн суруйбута. Аҕам сырдык тыына Сталинград куорат таhыгар быстыбыта.

        Аҕам суох буолбутун истээт, сотору кэминэн Ньурбаттан Кугдаарга көhөн кэлбиппит. Наhаа ыарахан кэмнэр этэ: ас-таҥас тиийбэтэ, барыта кырыымчык, тиийбэт. Эдьиийим Лиза ыалдьан суох буолаахтаабыта. Биhиги этэҥҥэ улаатар дьылҕабытыгар, Кугдаарга Архиповтар диэн ыаллар соҕотох хаалбыт ийэбэр кYYс-көмө буолбуттара. Онно ийэм мындыр өйө, сахалыы сатабыла улахан кYYс буоллаҕа.

  Ийэм аҕам суох буолбутун итэҕэйбэккэ сэрии бYппYтYн кэннэ хас да сыл кYYппYтэ. Кинини кытта сэриигэ барбыттар сорохторо Кыайыы кэнниттэн эргиллэн кэлбиттэрэ.  Кинилэр: «Улахан уоттаах сэриигэ киирэрбитигэр көрсөн баран, ол кэннэ көрсYбэтэхпит», — дииллэрэ…  Ийэм аҕабын ким көрбYтYн, хайдах сылдьыбыттарын, тугу кэпсэппиттэрин туhунан ыйыталаhаахтыыра…

         Мин аҕам холку, сэмэй майгыта, дьоҥҥо YтYө, эйэҕэс  сыhыана биhиэхэ, оҕолоругар бэриллибит дии саныыбын. Төhө да а а тапталын кыратык биллэрбин, аҕабын наhаа кYндYтYк саныыбын. Сэрии буолбатаҕа буоллар, мин аҕалаах оҕолору ордугургуу көрYөм суох этэ дии саныыбын. Хас биирдии ыалга ити сэрии содула ыарахан этэ. Ийэм, аҕабын кYндYтYк санаан, иккистээн кэргэннэммэтэҕэ.

      Аҕабыттан өйдөбYнньYк сахалыы куhаат кур хаалбыта миэхэ тиксибитэ. Ол кэриэс мал, биhиги аймахха кYндY мал, бастакы сиэнигэр харалла сылдьар. Аҕам сэрии иннигэр соҕотоҕун, бииргэ үлэлиир дьонун кытта тYспYт хаартыскалара баар. Кыайыы парадыгар аҕам хаартыскатын тутан хаамарбын ытык иэс курдук саныыбын, кининэн киэн туттабын.

Скрыбыкина-Никитина Валентина Александровна

2021 сыл муус устар 26 күнэ