Барытыгар инники, барытыгар бастакы…

Ксенофонт Дмитриевич Уткин төрөөбүт күнүгэр.

Хас биирдии киһи олоҕор кини инникитин түстээччи, үчүгэйгэ, кэрэҕэ угуйааччы, олоххо, үлэҕэ сыһыаны үөрэтээччи баар буолар.  Оннук киһинэн мин ааҕабын Ксенофонт Дмитриевич Уткины…  Учууталым, наставнигым, аҕа табаарыһым, сүбэһитим, сүгүрүйэр, убаастыыр киһим… 

Мин кини туһунан санаатахпына, бастакынан,«опережающий время» диэн өйдөбүл көтөн түһэр.  Россияҕа бастакы Доҕордоһуу музейа, аан дойдуга соҕотох Хомус, Меценатство музейдарын төрүттээччи, культура эйгэтиттэн тахсыбыт бастакы философскай наука доктора, профессора, саха билиҥҥи интеллигенциятын айар портреттарын аан бастакынан чинчийбит суруйааччы, Ыһыах национальнай култуурабыт чыпчаала диэн  биир бастакынан өйдөөбүт бөлөһүөк, саха биир бастакы театральнай критига… Барыта инники, барыта бастакы… Саҥаҕа, кэрэҕэ, биллэ иликкэ.. Тардыһыы, угуйуу, ыҥырыы…

1986 сыл муус устар  биир чаҕылхай күннээх сарсыардата. Ньурба бөһүөлэгэр Доҕордоһуу музейын дириэктэрин  сырдык ыраас кэбиниэтэ. Мин Ксенофонт Дмитриевич ыҥырыытынан музей үлэһитэ буолаары «собеседование» бара олоробун.  Бу иннигэр Ксенофонт Дмитриевич бэйэтэ  ахтарынан, үс күннээх түүн  утуйбакка улахан толкуйга түспүт: кими ылабын, кими кытта аны бииргэ үлэлиибин, кими музей абылаҥар ылларабын диэн? Ол улахан мэйии, өй үлэтин түмүгэ ити күн буолбута.

Онно музей диэн туох тэрилтэтин, туох сыаллааҕын-соруктааҕын, хайдах үлэлиэхтээҕин, улахан  эппиэтинэстээх үлэҕэ киирэрим  туһунан  Ксенофонт Дмитриевич дириҥ ис хоһоонноох, уоттаах-төлөннөөх   лекциятын (миэхэ эрэ анаан) истэн баран,  аан дойдуга музейтан ураты наадалаах, туһалаах тэрилтэ суох эбит диэн өйдөбүлгэ кэлбиппин билиҥҥэ дылы субу бүгүн курдук саныыбын. Ол онтон ыла элбэх сыл ааста да, үлэ киэҥ суолугар угуйбут, такайбыт  учууталым тылларын ыра гынан билиҥҥэ дылы илдьэ кэллим.

Иккиһинэн, Ленины Кремлевский мечтатель диэн эппиттэрин курдук, Ксенофонт Дмитриевич – Музейный мечтатель. Мичик гынан баран: “Кыргыттаар, маннык баар”, —  диэн биһиги санаабытыгар хаһан да кыаллыа суоҕу, саҥаны, соһуччуну этэрэ. Онто кэлин сааһылаан, орунун булларан оҥорбуппут эрэ баар буолара. Ол курдук ″Литературнай-художественнай салон″ диэн музей иһинэн тэриллэн улэлиирэ: Николай Захаров, Константин Мамонтов, Константин Спиридонович Чиряев уонна да атын биллэр-көстөр саха саарыннара кэлэн ыалдьыттаабыттара, Чурапчы талба талааннаах норуот маастардарын кэрэ оҥоһуктарын быыстапката хас да күн “при полном аншлаге” барбыта. Новосибирскай куораттан Владимир Новиков диэн биллэр профессиональнай фотограф үлэлэрин аҕалан, фотовыставка онорон дьон сэҥээриитин ылбыта. Аны оройуоҥҥа суох Картиннай галереяны аһыахха диэн этиитин  кэлин эмиэ олоххо киллэрбиппит. Элбэх биллэр саха художниктарын үлэлэрэ кэрэҕэ, үчүгэйгэ эдэр ыччаты, оройуон олохтоохторун угуйаллар.  Аны саамай ыра санаа оҥостубут баҕата – музей саҥа дьиэтэ, эмиэ олоххо киирэн, билигин Норуоттар доҕордоһууларын музейа республикаҕа суох саҥалыы, билиҥҥи олох ирдэбилигэр сөп түбэһэр баай экспозициялаах улахан информационнай сыантырга кубулуйда. Онон учууталбыт ыра санаалара туолан, үөрэппит-такайбыт үөрэнээччилэрэ кини ыйбыт суолун тутан, сайыннаран кэлбиппититтэн үөрэбит, долгуйабыт.

Ксенофонт Дмитриевич дьиҥнээх саха норуотун чулуу бэрэстэбиитэлэ, үөрэхтээҕэ, бөлөһүөгэ, интеллигена. Этэргэ дылы, Духуобунас, Доҕордоһуу диэн өйдөбүллэри сааһын тухары идея, инникигэ угуйар  сулус  гынан өрө тутан  дьонун-сэргэтин, норуотун туһугар туох баар кыаҕын, өйүн-санаатын, дьоҕурун, талаанын, тапталын биэрбит саха саарына буолар!

Бүтэһиккэ Ксенофонт Дмитриевич чугас доҕоро биллиилээх этнопедагог, Норуот үөрэҕириитин музейын төрүттээбит Константин Спиридонович Чиряев тылларын тиэрдиэхпин баҕарабын: “ Силиппиэн өй-санаа Ньургун Боотура буолбута!”.

Захарова Айталина Афанасьевна, 1986-1991 сыл музей үлэһитэ, салайааччыта, Саха Республикатын үтүөлээх үлэһитэ, Ньурба оройуонун бочуоттаах олохтооҕо.

2021 сыл. Олунньу ый.

Учууталбытынаан көрсүһүү түгэниттэн: А.А. Захарова, К.Д. Уткин, А.А. Туманова. СГТХА, 2009 сыл.