Үүнэр көлүөнэҕэ сүдү суолталаах.

Саха саарына К.Д. Уткин төрөөбүт күнүн көрсө.

Ксенофонт Дмитриевич Уткины олох кыра эрдэхпиттэн билэрим диэтэхпинэ омун буолбата буолуо. Тоҕо эрэ оҕо-аймах кинини наһаа билэрэ, уулуссанан ааһан иһэрин көрдөхпүтүнэ “оо, Уткин барда” дэһэрбит. Баҕар араспаанньата хайдах эрэ оҕо өйүгэр түһэр гына иһиллэрэ буолуо. Ол эрэн кини оройуоҥҥа үгүс үлэни ыытарын, музейга кэлбит оҕолорго үөрэ-көтө көрсөн кэпсиирин-ипсиирин, кыра-улахан тэрээһиннэргэ мэлдьи баар буоларын бэлиэтии көрөр буоламмыт, кыра эрдэхпититтэн көрө үөрэнэммит эндэппэккэ билэр буоллахпыт.

Аны туран кини тыйаатыры кытта ыкса ситимнээҕин бары билэбит. Ньурба тыйаатырын уонна да атын култуура кииннэрин устуоруйаларын үөрэтэн, суруйан хаалларбыт үтүө өҥөлөөх киһинэн буолар.  Биирдэ Ксенофонт Дмитриевич аҕабын ааттаан дьиэбитигэр кэлэ сылдьыбытын өйдүүбүн. Идэтинэн чэпчэкитик, ойо-тэбэ сылдьардыы  туттара-хаптара.  Онно биһиги оонньуур кыракый гармошкалаах этибит. Арай, Ксенофонт Дмитриевич ону ылан тыаһатан барда. Бэрт сэргэх тэтим иһиллэргэ дылыта. Онтон “таах даҕаны дьиҥнээх гармошка курдук буолбатах эбит” диэн баран уурайбыта. Ол оонньоон ылбыта билигин да харахпар көстөр.

Онтон оскуоланы бүтэрэн СГУ-гар туттарсан киирбитим, саха тылын уонна култууратын салаатыгар. Онно Ксенофонт Дмитриевич преподавателинэн үлэлии сылдьара. Биһиэхэ “Религиоведение” предметы үөрэппитэ. Онно күрэҥсийбит баттахтаах, биир сири тонолуппакка ырааҕы көрөн олорон лекция ааҕар учуонайы олох иһийэн олорон истэрбит. Оччолорго Нүһүлгэн диэн псевдонимы ылыммыт кэмэ этэ. “Нүһэр” диэн тылы кытта ситимнээх дии саныырым. Онтум  “эҥсии, долгун охсуута” диэн суолталаах эбит.

2001 с. үөрэхпин бүтэрэн Ньурбатааҕы Норуоттар доҕордоһуулара музейга үлэлии киирбитим. Онно “Ууккун суолун батыһааччы”  курдук дьон тэҥнэбилигэр син-биир киирэр эбиккин этэ.  Кини айан-тутан, оҥорон хаалларбыта үгүһэ бэрт буоллаҕа эбээт! Ол курдук үлэлиир кабинеппар икки мэндиэмэннээх саҥатык ыскаап турара – иһэ толору Ууккун суруйуулара этэ. Онно туох суоҕай? Быһата музей үлэтигэр методичка быһыытынан толору туһаныахха сөптөөҕө уонна туһаммытым даҕаны. Аны бастаан үлэбин-хамнаспын саҕалыырбар быһаччы тирэммит матырыйаалбынан Ксенофонт Дмитриевич Вячеслав Иванович Егоровы кытта суруйбут “Ленинский район. Историческая справка” диэн үлэлэрэ буолбута.  Ньурба устуоруйата олус сиһилии, кичэйэн суруллубут үлэтэ этэ. Билигин даҕаны онно тэҥнэһэр суруйуу тахса илик дии саныыбын. Аны 1976 сылтан бэйэтэ көҕүлээн таһаарбыт “Сэргэ” диэн кыраайы үөрэтэр научнай сурунаала баар. Манна араас эгэлгэ барыта сурулла сылдьар. Холобур Ньурба куорат устуоруйатын К.Д. Уткин “Сэһэнтэн сэдиптээх Ньурба номоҕо” диэн историческай эссетыттан дьэҥкэтик билиэххэ сөп. Аны бу сурунаалга аан-маҥнай Ксенофонт Дмитриевич тимири уһаарыыны үөрэтэр научнай экспедицияларын отчуоттара бааллар. Эмиэ бэйэтэ бэлэм методичка. Онтон кыым сахтаран бастакы кыраайы үөрэтэр экспедициябытын 2003 сыллаахха Дьиикимдэ Таба   Өлбүтүгэр оҥорбуппут. Салгыы бу хайысхабытын сайыннаран 2014-2015 сс. оннооҕор Гуманитарнай чинчийэр институт археология салаатын кытары экспедициялары оҥортообуппут. Бу үлэбит билигин да тиһигин быспакка салҕанар. Итинник Ксенофонт Дмитриевич музейга тэлбит үгүс суола тибиигэ тибиллибэккэ, омооно оспокко күн бүгүҥҥүгэ тиийэн кэллэ.

 Ксенофонт Дмитриевич төрүттээбит музейын кытта ситимин олох быспатаҕа.  2004 сыллаахха музей 30 сыллаах үбүлүөйүгэр кэлэ сылдьыбыта. Онно анаан “Ньурбатааҕы Норуоттар доҕордоһуулара музей” диэн ахтыы-кинигэни бэйэтэ сүүрэн-көтөн, бэлэмнээн таһааттарбыта. Үбүлүөй чэрчитинэн кыраайы үөрэтээччи Н.Г. Петров-Буруулгун библиотеката арыллыытыгар доҕорун туһунан сүрдээх истиҥник тыл эппитэ. Николай Григорьевич тыыннааҕар “Ксенофонт Дмитриевич – мин суолдьут сулуһум” диэн мэлдьи этэрэ. Оннук киниэхэ махтанар киһи үгүс.

Дириэктэрдиир кэммэр куоракка тиийдэхпинэ Ксенофонт Дмитриевичка сылдьааччыбын. Аан бастакы сырыыбар оҕонньор бэйэтэ илдьиттээн ыҥыттарбыта. Кэҥэс соҕус квартира дьиэтигэр идэтинэн сэргэх сэһэннээх, чэпчэкитик туттан-хаптан көрсүбүтэ. Кабинетыгар олорон кэпсэппиппит. Киһим уу сүүрүгүн курдук кудуххайдык саҥарар. Мин тугу эмэ көтүппэтэх киһи диэммин бүтүннүү болҕомто буолан олоробун. Ол онно  Ксенофонт Дмитриевич  өрүкүйбүт, ыра санаатын кэпсии олорор оҕону санаппыта. Куолутунан элбэх сүбэ-ама биэрбитэ. Онтун сүнньэ Ньурба музейа Арассыыйа таһымыгар тахсыахтаах, оннук үлэлиэхтээх-хамныахтаах диэн этэ. Миигин “бэлиэр 23 cааскын туолбуккун, саҥарбыккар-хамнаммыккар эппиэттиир  кэмиҥ эбит” диэн сыана быспыта. Кэлин даҕаны киниэхэ сырыттахпына мэлдьи сүбэ-ама, көх-нэм буолара.Кырдьыга кини элбэх ыччаты кынаттаабыт, көмө-тирэх буолбут, үлэ-хамнас аартыгын алҕаабыт үтүө өҥөлөөх.

Ксенофонт Дмитриевич төрүттээбит музейыгар биир бүтэһик сырыыта  2011 с. кулун тутарга буолбута.  Онно көрсүһүү оҥорбуппут. Кинини кытта ким кэлсибитин умнубуппун. Арааһа СВФУ преподавателлара быһыылааҕа. Онно музей картиннай галереятыгар туран эппитэ: ″Мин ааппын бу музейбар иҥэрэллэр үһү″, — диэн. Онуоха арыаллыы сылдьар дьоно ″саамай сөп″ диэн саҥа аллайбыттара, үөрбүттэрэ. Сарсыныгар Ньурба уопсастыбаннаһын мунньан Ксенофонт Дмитриевич санаатын-толкуйун, алгыһын истибиппит. Онно  кини урукку райкомол үлэһитэ Егоров Александр Ивановичка ″туох ааттаах араллаанын тартыҥ″ диэн күлэн эппитэ. Кырдьыга бастакынан ″Ксенофонт Уткин аатын төрүттээбит музейыгар иҥэриэххэ″ диэн хаһыакка суруйбут, киэҥ эйгэҕэ таһаарбыт киһинэн кини буолар.

Ксенофонт Дмитриевич курдук дьоннор дэҥҥэ төрүүллэр. Кини курдук улуу үлэһит, сүрэх-бэлэс киһи бары үтүө өрүтүнэн тулатын сырдатан, кинини кытта алтыспыт дьону кэрэҕэ сирдээн, айан-тутан ааспыта хаһан да умнуллуо суоҕа, суолтата өссө улаата, күүһүрэ туруо.  

Б.Б. Борисов