Төрөөбүт тылбыт саҕахтара: үөрэтиллиитэ, сайдыыта-уларыйыыта, билиҥҥи туруга

Саха тыла түүр тылын уйгуур-оҕус бөлөҕөр киирсэр.  Тылбыт синтаксиһа, ол аата олоҕо, төрүт түүрдүү. Саха тылын лексикатыгар монгол, эбээн, нуучча тылыттан киирии  тыл элбэх. Ол, биллэн турар, бу омуктары кытта алтыспыппыт түмүгэ буолар.  Холобур, күннэтэ туттар тылбытыгар 2,5 тыһыынча курдук монгол төрүттээх тыллар бааллар. Онтон нуучча омугуттан киирбит тыллар 3,5-4 тыһыынча кэриҥэ.

Саха сирэ нуучча судаарыстыбатыгар холбоммутун кэннэ, бастакы айанньыттар уонна чинчийээччилэр саха тыла Хотугу омуктар тылларыттан чыҥха атынын тута бэлиэтээбиттэрэ. Саха тылын бастакынан сурукка киллэрбит чинчийээччинэн Голландия атыыһыта Николас Витсен буолар. Кини “Север и Восток Татарии” диэн кинигэтигэр 54 саха тылын суруйан киллэрбитэ. Маны таһынан “Отче наш” мэлииппэ тылбааһа тахсыбыта. ХVIII үйэ саҕаланыытыгар Филип Страленберг диэн Полтава анныгар кыргыһыыга билиэҥҥэ түбэһэн Сибииргэ көскө ыытыллыбыт швед аппыһыара “Путешествие в Россию, Сибирь и Великую Тартарию” диэн үлэтигэр саха тылын туһунан бэйэтин кэмигэр олус сиһилии суруйууну оҥорбута. Бу үлэтигэр оннооҕор сахалар, татаардар уонна чуваштар тылларын тэҥнээн көрөр таблица бэриллибитэ. Онтон сиэттэрэн  түмүк оҥоһуллубута: саха тыла – түүр тыла эбит диэн.

Академик Отто Фон Бетлинг

Саха тылын үөрэтиигэ биир сүҥкэн кылааты киллэрбит киһинэн тыл үөрэхтээҕэ Отто Фон Бетлинг буолар. Кини “О языке якутов” диэн фундаментальнай үлэтигэр тирэҕирэн 1910 сыллаахха С.В. Ястремскай “Грамматика якутского языка”, 1930 сыллаахха Н.С. Григорьева “Грамматика якутского языка”, 1947 сыллаахха Л.Н. Харитонов “Современный литературный якутский язык” диэн үлэлэри суруйбуттара.

Семен Андреевич Новгородов

Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ, саха маҥнайгы лингвист-учуонайа С.А. Новгородов 1922 с. “Бастааҥы сурук-бичик” диэн ааттаан латыын алпабыытыгар олоҕурбут саха букубаарын таһааттарбыта. Эмиэ ол сыл саха тылын оскуолаҕа үөрэтэр буолбуттара. 1923 сыллаахха С.А. Новгородов салайыытынан Петроград куоракка “Сурук-бичик” уонна “Ааҕар кинигэ” диэн учебниктар бэчээттэнэн Саха сирин үрдүнэн тарҕаммыттара.   Бу сылтан новгородов алпабыытынан “Кыым” — саха бастакы хаһыата тахсыбыта. Уопсайа С.А. Новгородов алпабыытыгар олоҕуран 1929 с. дылы 200 тахса кинигэ бэчээттэммитэ, ол иһигэр 30-ча үөрэнэр кинигэ. 1929 сылтан биирдэһиннэриллибит (унифицированный) түүр алпабыытыгар көһүү буолбута. Онтон 1939 сылтан бу билигин туттан олорор кириллицаҕа олоҕурбут алпабыыкка көспүппүт.

Саха тыла  сүрдээх баай, хоһуйар, дьүһүннүүр уһулуччу кыахтаах улуу олоҥхо тыла. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ, холобур, Европаҕа француз тыла норуоттар икки ардыларыгар кэпсэтии тыла эбит буоллаҕына, киэҥ Сибииргэ оннук тылынан   саха тыла  этэ.  Саха сиригэр олохтоох омуктар: нуучча бааһынайдара, араас таһымнаах чиновниктар, тойоттор булгуччу саха тылын билиэхтээхтэрэ, ол сокуонунан да ирдэнэрэ уонна чахчы саха тылын билэр эрэ буоллаххына дьыалаҥ-куолуҥ, үлэҥ-хамнаһыҥ сатаныахтааҕа. Ол да иһин нуучча миссионердара – христианскай итэҕэли тарҕатааччылар бастакынан, өссө 19 үйэ саҕаланыытыгар таҥара кинигэлэрин, саалтырдарын сахалыы тылбаастаабыттара. Онон өрөбөлүүссүйэ иннигэр саха тылыгар икки алпабыыт баар этэ: таҥара үлэһиттэрэ олохтообут миссионерскай алпабыыттара уонна Бетлинг оҥорбут академическай алпабыыта.

Онон саха тыла, өрөбөлүүссүйэ иннинэ улахан дьайыыларга оҕустарбакка, төрдүн-төбөтүн сүтэрбэккэ тиийэн кэлбитэ.

Дьэ, онтон сэбиэскэй былаас буолар.   Саҥа былаас тыл бэлиитикэтигэр улахан  болҕомтотун эмиэ уурбута. Ол курдук Саха сирин бырабыытылыстыбатын иһинэн литературнай тылбаас хамыыһыйата, онтон саха суругун дьаһайар комитет диэннэр арыллан үлэлээбиттэрэ.

Гаврил Васильевич Баишев-Алтан Сарын

Бу кэмитиэттэр балысханнык уларыйан, хамсаан киирэн барбыт саҥа олоххо тыл бэлиитикэтигэр сүрүн үлэни ыыталлара. Ити 1920-с сылларга саха тылын инники сайдыытыгар, чуолаан саҥа тиэрминнэри ылыныыга, киллэриигэ  икки көрүү баара: биирэ Г.В. Баишев-Алтан Сарын  көрүүтэ: саха тылын атын омуктан киирии тиэрминнэринэн саба сүүрдүбэккэ, бастаан бэйэ тылын саппааһын кыаҕынан олохтооһун, ол аата төрүт тылга олоҕурбут саҥа тиэрминнэри, тыллары толкуйдааһын. Иккис көрүү П.А. Ойуунускай көрүүтэ – нууччаттан киирбит тиэрминнэри уларыта сатаан саҥа тыллары толкуйдаабакка кинилэри сахатытан биэриэхтээхпит, ол аата сахалыы саҥарыллыахтаахтар, холобур: театр – тыйаатыр, искусство – ускуустуба о.д.а.

Платон Алексеевич Ойуунускай

Бу икки көрүүттэн ол саҕана П.А. Ойуунускай көрүүтэ кыайбыта. Онтон Алтан Сарын – сахалартан С.А. Новгородов кэнниттэн иккис үрдүк үөрэхтээх лингвист национализмҥа буруйданан хааллыбыта. Ол эрэн кини үлэтин түмүгүн биһиги билиҥҥэ диэри көрөбүт, холобур, оҥкул, уматык, тосхол, тылдьыт, ыйытык о.д.а. тыллары күннэтэ тутта сылдьабыт.

Онтон салгыы 1940-с сыллартан саҕалаан нууччаттан киирбит тиэрминнэри отой да уларыппакка хайдах баарынан суруйуу, ааҕыы ыытыллыбыта. Ол саҕана тахсыбыт кинигэлэргэ — киһи хараҕар олуона баҕайытык көстөр, оннооҕор уус уран литератураҕа, биһиги классик-суруйааччыларбыт айымньыларыгар нуучча тыллара хайдах баалларынан туруору суруллубуттар. Холобур хоммунньуус диэни коммунист, артыал – артель, колхоз, сэбиэскэй буолбакка советскай, Дьокуускай буолбакка Якутскай диэбит курдук. Онон бу эмиэ биир кыраайга барыы буолбут.

1990-с сыллар саҕаланыыларыгар төрүт култуураҕа, өйгө-санааҕа эргиллии кэмигэр тылга болҕомто эмиэ күүһүрбүтэ. Саха тыла судаарыстыбаннай тылынан биллэриллибитэ.

Саха тылынан бэчээт, кинигэ таһаарыыта саҥа кэрдиискэ тахсыбыта.  

Билигин, тылга сыһыаннаан, эмиэ саҥа кэмҥэ-кэрдиискэ кэлэн турабыт. ХХ1 үйэ саҕаланыытыгар информационнай сайдыы бэрт балысханнык барда. Бу үтүө да, мөкү да өрүттэрдээҕэ дьэҥкэтик билиннэ. Түһээн да баттаппатах аан дойду биир муннугуттан атын муннугар диэри туох түбэлтэ, ситиһии, түһүү-тахсыы буолбута уот начаас иһиллэ, биллэ охсоро олоҕу тэтимирдэрэ үчүгэй эбит диэн буолар. Оттон иккис өрүтүн көрдөххө — омук уратыта суураллан, аан дойду үгүс норуоттара үүт-үкчү игирэ оҕолор курдук маарыннаһан хаалаллара эмиэ баар суол. Бу ордук кыра омукка улахан охсуулаах. Уонна чуолаан төрөөбүт тылга хаһан да буолбатах улахан охсуулаах буолла. Билигин, кистэл буолбатах, саха үүнэр көлүөнэтэ тылын сүтэрэн эрэр. Ону ааһан олуттаҕастык саҥарыы кэҥээтэ.  

Онон биһиги курдук, сарсыҥҥыбытын кэтэнэ сылдьар омуктар, цифровизация эйгэтигэр түргэнник киирэ охсуубут – тыҥаан турар кыһалҕанан буолла. Маны киһи эрэ барыта өйдөөбөт.  Өксөкүлээх Өлөксөй ХХ үйэ саҕаланыытыгар эппитинии “тоҕуһуон тоҕус куотар албастарын куудуйан ылар” кэммит кэллэ. Онуоха биһиги ураты култууралаах, тымныыны тэһииннээбит, сүөһүнү ииппит, сылгыны сырыырҕаппыт ааттаах-суоллаах омук буоларбытын түстүүр, кэрэһэлиир ис хоһоонноох цифровой контеннар элбиэхтээхтэр.

Бу биллэн турар, кыһалҕаны барытын быһаарыа суоҕа гынан баран, тылбытын илдьэ хааларбытыгар улахан төһүү буолуо этэ.

Маны таһынан хас ыалтан, төрөппүттэн тутулуктаах буолла – оҕото сахалыы саҥарара эбэтэр суоҕа. Онон бу улахан эппиэтинэс, манна хас билигин саха тылын билэр киһи, төрөппүт оҕото эмиэ сахалыы саҥарарыгар кыһаллыахтаах, ситими быһыа суохтаах.  Манна саастаах көлүөнэ, эһээлэр-эбээлэр эмиэ көмөлөһүөхтээхтэр.

Онон саха тылын чөл хаалларыыга кыһалҕа олус элбэх. Ону быһаарарга бары бүттүүн кыһаннахпытына эрэ туох эрэ кыаллыа.

Борисов Б.Б.