Манчаары Марха улууһугар олоҕо

Баһылай Федоров-Манчаары (1805-1870) олоҕун тиһэх сылларын Марха (билиҥҥинэн Ньурба) улууһун Малдьаҕар нэһилиэгэр атаарбыта.  Номоххо хаалбытынан Манчаары өлөрүн чугаһыгар, кэриэс кэриэтэ, тыл этэн хаалларбыт: «Оо, мин диэтэх киһи олоҕум тухары араас сири-дойдуну кэрийдим ини, кэрийбэтим ини. Бу тухары кырдьар-бохтор сааспар Малдьаҕар эбэтин булан нус-хас олоҕу биллэҕим. Онон көмүс уҥуохпун манна көтөхтөрөр дьылҕам эбит. Бу улуу эбэни булларбыттарыттан хомойо-курутуйа барбаппын», — диэн. 

Үһүйээҥҥэ кэпсэнэринэн Манчаары Марха дьонуттан бастакы билсибит киһитинэн Дьэпсиэйэп Баһылай-Уруука (Омолдоон нэһилиэгэ) буолар. Бу киһи бэйэтин кэмигэр элбэх тыллаах-өстөөх, саҥарбыт-иҥэрбит киһинэн биллэр. Кини Дьокуускай баһаарыгар сылдьан, Манчаары хандалылаах хаайыыга бараары турарын көрөн “суолгар-иискэр, айаҥҥар туһалаах буолуо” диэн харчы биэрбитэ үһү.  

1859 сыллаахха 54 саастаах Манчаары Баһылай Марха улууһугар көскө кэлэр. Маҥнай кинини ыам ыйын 23 күнүгэр атаҕар хандалылаах Бүлүү куоратыгар аҕалаллар. Онтон көскө анаммыт сиригэр – Марха улууһугар. Манчаары Ньурбанан хандалыта суох ааһар. Ол саҕана Ньурба баара-суоҕа уонча дьиэлээх кыра сир. 1850 с. аһыллыбыт Николаевскай таҥара дьиэлээх. Ньурбаттан биир көстөөх сиргэ Аммосовка уонна Александровка диэн бааһынайдар дэриэбинэлэрэ баар. Манчаары маҥнай, дьыалата-куолута быһаарыллыар диэри, сыл кэриҥэ Ньурбаттан чугас Атах Төрдө (Чөҥөчөк) диэн сиргэ атаһыгар Уруукаҕа олорор.

Ньурба таҥаратын дьиэтэ
Б. Манчаарыны Марха улууһугар көскө ыытар туһунан Бүлүү уокуругун полицескай управлениятын уурааҕа

Онтон Манчаарыны Малдьаҕарга утаараллар. Манна кинини Мээпий диэн сэниэ киһиэхэ олохтообуттар. Сотору кэминэн Манчаары Мототто диэн Мээпий иитиэйэх кыыһын кытта холбоһон «Ыарҕа» диэн сиргэ ыал буолан олорбуттар. Бу өтөх билигин тулата эдэр титириктэринэн уонна хахыйахтарынан үүнэн турар. Өтөххө ат баайар сэргэтэ, дьиэтин уонна хотонун боро, дьиэ иһинээҕи оҥкучах, оһох холумтана көстөллөр.

Малдьаҕардарга хаалбыт кэпсээнинэн Манчаары күн тура-тура биир муус маҥан аттааҕын күөлгэ уулатан тахсара үһү. Хара кырдьыар диэри бөкчөччү түспэккэ көнөтүк туттан хаамар, сөп толору эттээх-сииннээх, сытыы уоттаах харахтаах этэ диэн кэпсэнэр.


Манчаары өтөҕөр турар сэргэ. 
Нь. Буруулгун уруһуйа, 1995 с.   
   
 

Ол курдук Манчаары эйэ дэмнээхтик олорон 1870 с. өлбүт. Малдьаҕар эбэтин арҕаа өртүгэр Сайыы Айаҕа диэн сиргэ көмпүттэр. Мас кириэстээх “кус түөһэ” уҥуохтаах үһү. Ол ХХ үйэ саҥатыгар өрт уотугар былдьаммыт.

Манчаары Баһылай өлбүтүн туһунан метрикаҕа суруга

Манчаары уҥуоҕун икки төгүл хаһан, үөрэппиттэрэ-чинчийбиттэрэ биллэр. Ол курдук бастакы хаһыы 1945 с. саха дьахталларыттан бастакы учуонай О.В. Ионова салалтатынан буолбута. Кини уҥуоҕу хаһан көрөн баран “дьон ойуулааһыныгар сөп түбэһэр, онон бу чахчы Манчаары уҥуоҕа эбит” диэн быһаарбыта. Ол эрэн дьон саҥатыгар-иҥэтигэр маны саарбахтыыр курдук этиилэр иһиллэллэрэ.

О.В. Ионова Манчаары уҥуоҕун чинчийэр
Манчаары уҥуоҕар. Сайыы Айаҕа, 1945

Иккис хаһыы бөдөҥ археолог, историческай наука кандидата И.В. Константинов салалтатынан 1971 с. атырдьах ыйын 5 күнүгэр ыытыллыбыта. Кини сыалынан О.В. Ионова хаспыт уҥуоҕун иккистээн хаһыы этэ. Бу түмүгэр Манчаары төбөтүн уҥуоҕуттан таһааран аатырбыт Г. Лебединская кини сэбэритин маннык буолуон сөп диэн оҥорбута.

Манчаары төбөтүн уҥуоҕа.
И.А. Анисимов хаартыскаҕа түһэриитэ.

Скульптор Галина Вячеславовна Лебединская, 1974 с.

1979 с. Манчаары уҥуоҕар бетонтан бөҕө-таҕа гына оҥоһуллубут обелиск туруорбуттара. Обелиск автордара: Егор Петрович Оготоев — үрдүк үөрэхтээх скульптор монументалист; Александров Петр Николаевич – ювелир-маастар; Данилов Борис Прокопьевич – худуоһунньук.

Манчаары монумена. Сайыы Айаҕа. Малдьаҕар.

Онон Манчаары көмүс уҥуоҕа көтөҕүллүбүт, киэҥ  Ньурба сиригэр олорон ааспыт, үһүйээҥҥэ-сурукка хаалбыт түгэннэриттэн кылгастык сырдаттахха итинник.