ОЛОҤХОҔО БУХАТЫЫР СЭБЭ-СЭБИРГЭЛЭ

Саха киһитэ кыргыска туттар сэбин-сэбиргэлин үөрэппит историческай наука кандидата, этнограф Федор Федорович Васильев ох саа арааһын хотугу уонна киин-азиатскай диэн икки көрүҥҥэ араарбыта, ох саа, чаачар саа, саа диэн ааттанар диэн суруйбута. Аны, саха бэйэтин ох саата баар быһыылаах, оҥоһуута сүрдээх уустук, ол эрээри, этиллэр ох саа туһунан олоҥхолорго маннык хоһуллар. Ол курдук, Ойуунускай «Дьулуруйар Ньургун Боотур». Прокопий Ядрихинскай-Бэдьээлэ «Дьырыбына Дьырылыатта», Бурнашев-Тоҥ Суорун «Кыыс Дэбилийэ», Чээбий «Ала Булкун», Каратаев «Модун Эр Соҕотох» диэн олоҥхолоругар муос ох саа туһунан маннык этиллэр:

Хамаан-имээн дойду

Хатыҥа хатыҥнаах,

Тумаан-имээн дойду

Туоһа туостаах,

Кимээн-имээн дойду

Киилэ систээх,

Өлүү дьирибинэй балыгын

Сиһин үөһэ иҥэрчэлээх,

Ньиэрпэ балык сиһин үөһэ киристээх,

Хаалым балык

Хабаҕа силимнээх,

Кыыкынай балык

Хаана кырааскалаах

Ньирилиир муос саа (Модун Эр Соҕотох, Ала Булкун)

Муос Дьирибинэй саа (Дьырыбына Дьырылыатта)

Буруолуур муос саа (Кыыс Дэбилийэ)

Көрүлүүр көр муос саа (Дьулуруйар Ньургун Боотур)

Ф.Ф.Васильев суруйарынан: «Нельзя игнорировать возможность существования у якутов костяных или роговых луков. Единственный экземпляр рогового лука в Сибири был найден в Киргизии, в погребении IX-X в.в. Сам по себе вопрос о происхождении роговых луков очень интересен. В эпоху средневековья в Корее основным видом дистанционного оружия был роговой лук «каккунь», изготовленный из рога, дерева и сухожилий животных».

         Оттон историческай наука доктора, профессор А.И.Гоголев маннык этэр: «В старину, видимо, существовали боевые, так называемые якутские боевые луки. Муос ох саа, так он назывался из-за наличия костяных и роговых накладок, применявшихся для усиления баллистической силы лука».

         Онон, олоҥхо матырыйаала ыйарынан, сахаларга былыр муос ох саа диэн туспа көрүҥнээх сэрии сэбэ баара бигэргэнэр дии саныыбын. Кэлин, ыраахтааҕы былааһа XVII үйэ ортотуттан сэрии сэбин оҥорууну боппутунан, кыргыс кэмэ уурайбытынан, муос ох сааны атын көрүҥнээх ох саалар солбуйбут буолуохтарын сөп.

         Сэрии сэбин биир сүрүн көрүҥүнэн батас, батыйа, хотокоон, кылыс, саабылаан батас, болот буолаллар. Ф.Ф.Васильев батас уонна батыйа майгыннаһаллар диир. Э.К.Пекарскай суруйарынан: «Батыйа это батас меньших размеров». Историческай наука кандидата Ф.М.Зыков: «Из якутских орудий к батасам близок по форме, конструкции и назначению батыйа. Они близки не только конструктивно, батыйа является прямым уменьшенным вариантом батаса с более укороченным клинком и древком. Слово «батыйа» является уменьшенной формой слово «батас»,-диэн этэр.

         Олоҥхолортон үс олоҥхоҕо батас туһунан ахтыллар, биир олоҥхоҕо саабылаан батыйа, саабылаан батас тустарынан этиллэр. Батс маннык олоҥхолорго хоһуллар:

Кыыс дьахтар

Кыламаннаах хааһа

Кырталдьыйан көстөр,

Уолан киһи

Уостаах тииһэ

Турталдьыйан көстөр,

Угун устун

Уһуор көмүс ойуулаах

Уһун субуйа батас.

         Ф.М.Зыков бэрт дьиктини суруйар: «Следует указать на отличительную черту якутских железных изделий в сравнении с изделиями из других соседних народов, они украшаются насечкой, именно основываясь на этих элементах декора в I-й половине XIX века при описании своего путешествия Лаврентий Загоскин  уверенно писал , что американские индейцы-койюхоны пользуются пальмами или якутской работы копьями.» «Оружие тгынайцев состоит из простого, выгнутого из березы или еловой крени лука, стрел с аспидными, обсидиановыми или железными копьецами, всаженными в костяные наконечники, одного или пары ножей, пальмы, или якутской работы копья, – последние получают от чукчей – и оленьего рога или сбитого из пальмы головолома; впрочем, томагавки употребляются только верховыми племенами» (Лаврентий Загоскин, Путешествие к американским берегам. С.25)

         Онон, олоҥхоттон көстөрүнэн, батас бастаан үөскээбит сэрии сэбэ буолуон сөп, онтон кэлин кээмэйдэрэ уларыйан батыйа, хотокоон, кылыс, болот, саабылаан батас баар буолбут буолуохтарын сөп. Өссө биири бэлиэтиэҕи баҕарыллар. Сахалар тимири уһаарар ньымалары былыргыттан билэллэрин чинчийээччилэр, историческай наука кандидаттара К.Д.Уткин, Н.Д.Архипов бигэргэтэллэр. Тимиртэн оҥоһуллубут тэриллэр бөҕөлөрүн, дьэбиҥҥэ ылларбаттарын Н.Д.Архипов бэйэтин кинигэтигэр маннык бэлиэтиир: «Предметы сделаны методом холодной ковки. Законное изумление вызывает то, ято они пролежав в земле много сотен лет совершенно не подверглись коррозии».

         Олоҥхоҕо, тыл эрэ киэргэтиитэ буолбакка, тимир үрдүк хаачыстыбатын көрдөрөн:

Кыыс дьахтар

Кыламаннаах хааһа

Кыырыктаах иэнигэр

Кырталдьыйан көстөр, — диэн суруйаллар эбит.

         Батаһы кытта олоҥхоҕо бухатыыр соҕооччулаах, сүгэлээх,  быһахтаах, сүллүгэстээх уонна «оройго бэрсэн бэллиргэтэ оонньуур, уһуутуу сүүрэр мэрилиир мээчиктээх». Бу дьикти сэрии сэбэ ханнык да источниктарга ахтыллыбат, ол эрээри историческай наука доктора, археолог Геральд Николаевич Матюшин итиниэхэ майгынныыр сэрии сэбин суруйар: «При раскопках Мальты и Буреть мустьерного времени часто встречаются шары из песчаника, известняка, даже кремня. Точно такие шары обнаружили у степных индейцев Южной Америки. Индейцы их называли бола или болас. У эскимосов боласы служили для охоты на птиц. Южноамериканские охотники вшивали каменный шар в кожу на гибкой оплетенной ремнем рукоятке. С таким орудием индейцы рисковали охотиться в одиночку на крупного-хищника пуму».  Онон, «уһуутуу сүүрэр уот Куралай мэрилиир мээчик, сиэбигэр укта сылдьан бырахса оонньуур дэриэспэ таас мээчик» — бу түҥ былыргы туттулла сылдьыбыт сэптэн тиийэн кэлэн олоҥхоҕо эрэ ойууланан хааллаҕа дии, быһыыта…

         Куйах. Сахалар куйаҕы нууччалар кэлиэхтэрин да инниттэн тутталларын туһунан XVII үйэтээҕи историческай дөкүмүөннэргэ: «-1630-м году посланный на Лену отряд И.Добрынского и М.Васильева встретил якутов, одетых в «куйахи»,-диэн бэлиэтээбиттэр.  Өссө маны таһынан саха тойотторо дьаһаах оннугар нуучча хаһаахтарыгар куйах биэрэллэр эбит. Куйах хас да көрүҥнээҕэ биллэр:

-Хатырык куйах

-Таҥалай куйах

-Иэччэх куйах

-Иилэҕэс куйах

-Тимир килиэ куйах

-Мас куйах

-Муос куйах

-Сылгы туйаҕа куйах

         Олоҥхоҕо сурулларынан абааһы уола алта хос тимир килиэ куйаҕы кэтэр, айыы киһитэ ус хос куйахтаах.

Үс хос үөтүүлээх куйах

Үрэллэн биэрбэтэ.

Ууна-ууна

Уһаан биэрдэ,

Ыгдаҥнаатаҕын аайы

Ыбылы ылбахтаата,

Тыыллаҥнаатаҕын аайы

Тыйыһыран барда.

Алдьаммат-кээһэммэт

Аналлаах таҥаһын булла. (Дьулуруйар Ньургун Боотур олоҥхо)

         Олоҥхолорго маны таһынан дуулаҕа бэргэһэ, күһэҥэ куйаҕа, сарын куйаҕа, тобук куйаҕа, хары куйаҕа ахтыллаллар, ол гынан баран археологическай хаһыыларга көстө иликтэр. Куйах бүтүн бэйэтэ эмиэ көстө илик да буоллар, син кыра-кыралаан баарю

         Түмүктээн эттэххэ, сэрии сэбин үөрэтиигэ олоҥхону источник быһыытынан туттуохха сөп эбит, уонна саха омук сэриитин сэбин түүрк, монгол омуктар киэннэрин кытта тэҥнээн көрүөххэ баар этэ.

Андрей Пахомов

А.М. Горькай аат.

Аан дойдутааҕы литература

уонна искусство институтун аспирана  

Туттуллубут литература:

  1. Архипов Н.Д. Древние культуры Якутии. Якутск, 1989.
  2. Бурнашев Н.П. Кыыс Дэбилийэ. Новосибирск, 1993.
  3. Васильев Ф.Ф. Военное дело якутов. Якутск, 1995.
  4. Гоголев А.И. Якуты. Якутск, 1993
  5. Зыков Ф.М. Традиционные орудия труда якутов. Новосибирск, 1989.
  6. Каратаев В.О. Модун Эр Соҕотох. Новосибирск, 1996
  7. Матюшин Г.Н. У истоков цивилизации. М. 1992.
  8. Ойуунускай П.А. Дьулуруйар Ньургун Боотур. //Айымньылар, IV том, Дьокуускай, 1959.
  9. Уткин К.Д. Железоделательное производство якутов. Якутск, 1994.
  10. Ядрихинский П. Дьырыбына Дьырылыатта. Новосибирск, 1981