Устуоруйаны – киһи оҥорор. Алексеев С.П.-Боһуут кулуба төрөөбүтэ 155 сылыгар.

Үгүс киһи бэйэлэрин ахтыыларыгар суруйалларынан – былыр оҕо сылдьан элбэхтик ″Боһуут, Боһууттар″диэн истэллэр эбит. Сэбиэскэй кэмҥэ кинини ″көлөһүннээччи баай″ эрэ курдук көрдөрө сатааһын баара. Ол эрэн дьон-сэргэ номоҕор Боһуут туһунан үксүгэр кини үтүө өрүттэрин, кыаммакка-түгэммэккэ көмөлөһөрүн, сүбэлиирин-амалыырын туһунан кэпсэнэрэ.

Биһиги түмэлбитигэр Боһуут туһунан бэрт аҕыйах матырыйаал, докумуон баар. Биллэн турар сэбиэскэй кэм саҕана киниэхэ ананан туох да экспозиция турбатаҕа, оттон фондаҕа көрдөрүллүбэккэ сытар хаартыскалара бааллара. Билиҥҥи аһыллыахтаах саҥа экспозиябытыгар С.П.Алексеев-Боһуут туһунан стендэ баар буолуоҕа.

Степан Прокопьевич Алексеев -Боһуут (хаҥас), турааччы Гаврил Герасимович Габышев -Харах атыыһыт, кини кэргэнэ Наталья Прокопьевна — С.П. Алексеев балта уонна кинилэр уоллара, 1915 с.

Дьэ, ким эбитий Боһуут диэн?

2015 сылга Алексеев С.П.-Боһуут төрөөбүтэ 150 сыла туолуутугар, кини сиэннэрэ «Жизнь, достойная памяти» диэн дьоһун кинигэ таһаарбыттара. Ол кинигэттэн уонна архыып докумуоннарын көрдөххө маннык эбит.

С.П.Алексеев–Боһуут 1865 сыллаахха, бэс ыйын 10 күнүгэр Бэстээх нэһилиэгэр, Марха улууһугар төрөөбүтэ. Кини аҕата Бууска Борокуоппай диэн киһи этэ. Кини 1870 сылтан 1900 сылга дылы, ол аата 30 сылы быһа,  Бэстээх нэһилиэгэр ыстаарастанан талыллан үлэлээбит. Бу Бууска Борокуоппай биэс оҕолооҕо, оҕолоругар нуччалыы ааты сэргэ сахалыы хос аат иҥэрэрэ. Ол курдук Ыстапааҥҥа Боһуут диэн ааты биэрбитэ. Багдарыын Сүлбэ суруйарынан «боһуут» диэн тыл монгол тылыттан төрүттээх буолуон сөп, ол аата «көнө таһаалаах» диэн тылбаастыахха сөп.

1877 сыллаахха, 12 сааһыгар Ыстапаан, ити сылга аһыллыбыт Марха норуодунай оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. Манна диэн эттэххэ, аҕата Бууска Борокуоппай уонна кини убайдара бу оскуола аһыллыытыгар элбэх өҥөлөөхтөрө биллэр.

1881 сылга Степан оскуоланы олус ситиһиилээхтик бүтэрэр. Архивка харалла сытар докумуоннар туоһулуулларынан, кини бары предметтарга туйгун сыананан үөрэммит, онтон арифметикаҕа «пять с плюсом» сыана турбут. Ол аата кини бу манна олус чаҕылхай билиитин көрдөрбүт.

Дьэ, бу оскуоланы бүтэрэн баран Дьокуускай куоракка алта кылаастаах мужской прогимназияҕа үөрэҕин салгыыр. Ол саҕана бу үөрэх кыһатыгар үрдүк таһымнаах, биллиилээх учууталллар үлэлээбиттэрэ, үөрэнээччилэрэ да кэлин саха саарыннара буолан тахсыбыттара. Онон, бу прогимназияҕа ылбыт билиитэ Степан Прокопьевичка кэлин олоҕор да, үлэтигэр да улаханнык туһалаабыта, кини Саха Сирин биир бастакы үөрэхтээхтэрэ буолар.

Үөрэҕин бүтэрэн баран Степан Алексеев төрөөбүт Мархатын улууһугар төннөр уонна грамотаны, нуучча тылын үчүгэйдик билэр буолан суруксут дуоһунаһыгар ананар. Онон 1 Дьаархан, Үөдэй нэһилиэктэригэр суруксутунан үлэлиир.

1892-1900 сылларга Боһуут Марха улууһун быыбарнайынан, онтон 7 сыл мировой судьуйатынан, 1910 сылтан 1913 сылга дылы Марха улууһун кулубатынан талыллан үлэлиир. 1913 сылга иккис болдьоххо талыллан баран доруобуйатынан сибээстээн прошение суруйан уурайар.

Боһуут Марха улууһун быыбарнайынан, мировой судьуйанан, кулубанан талыллан барытыгар үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ. Ол курдук элбэх болҕомтону үөрэҕирии, доруобуйа харыстабылын, тутуу, суол, сибээс, сир буппуруостарыгар уурара.

Биир түгэни ахтан ааһыахха сөп. 1980-ыс сыллар ортолоругар партия  райкомун үлэһиттэрин кытта Марха уҥуор оттуу тахса сылдьыбыппыт, онно Марха өрүһү туораан баран истэхпитинэ Д.Д.Торохов, ол саҕана райком тэрийэр отделын салайааччыта, «дьэ, бу Боһуут туппут суола» диэбитин өйдүүбүн.

Ол курдук, Степан Прокопьевич өйдөөх, сатабыллаах салайааччы буоларын быһыытынан суоллар, муосталар тутуулара стратегическай суолталаахтарын, улуус сайдыыта итинтэн быһаччы тутуулуктааҕын бэркэ өйдүүр буолан улуустар да, нэһилиэктэр да ыккардынааҕы суолларын кэҥэттэрбитэ, туттарбыта. Бу хойукка дылы Үөһээ Бүлүү уонна Сунтаар границаларыгар дылы хаалбыт суоллары «Боһуут суола» дииллэрэ.

1910 сыллаахха Хочо-Сунтар-Ньурба-Бүлүү телеграфнай линия тутуута саҕаланар. Манна Боһуут кулуба улуус олохтоохторун мунньаҕын тэрийэр уонна олохтоохтор баҕана бэлэмнээһинин төлөбүрдэриттэн босхолоноллорун туруорсар – биричиинэтэ «ввиду бедности населения и неурожая трав» диэн.

Онтон бэйэтэ 50 солкуобайы биэрэр уонна улуус баай дьонуттан эмиэ сиэртибэлэтэр. Онно саамай элбэх харчыны атыыһыт Зиновий Власьевич Верещагин сиэртибэлиир. Кини биир мөһөөк солкуобайы биэрэр, ол саҕана бу баһаам харчы буолар.

Телеграфнай линия тардыыта уонна почта тутуута Марха улууһугар болдьоммутун курдук 1913 сылга бүтэр, ол үрдүнэн атын улууска үлэтэ бүппэтэҕинэн 1914 эрэ сылга үлэҕэ киирэр.

Степан Прокопьевич сир боппуруоһугар, этиллибитин курдук, эмиэ олус элбэх суолталаах үлэни ыыппыт. Ол саҕана сир боппуруоһа олус иирсээннээх, айдааннаах кэмэ буола сылдьыбыт, чуолаан Сүлэ нэһилиэгэр. Бу боппуруоһу быһаарар суолтан Боһуут хорутуу үлэтин күүскэ ыытар. «Эмис көлүйэ», «Тыһаҕас», «Боллох», «Улгумда» у.д.а сирдэргэ хорутуу ситимнэрин хастарбыта, билиҥҥэ дылы «Боһуут канаала» диэн ааттыыллар.

Степан Прокопьевич Алексеев – Боһуут үлэтин, дьону кытта сыһыанын Бүлүү исправнига Саха Сирин күбэрнээтэригэр маннык суруйбут: «Алексеев – один из самых деятельных членов управы, все с точностью и с полным знанием дела исполняет все возлагаемые на него поручения. Только благодаря его содействию удалось летом 1899 года собрать в некоторых наслегах Мархинского улуса общественные приговоры об упорядочении землепользования инородцев Вилюйского округа. Не раз я  имел случаи лично убедиться, что инородцы, при подаче какой-нибудь жалобы, просят поручить разбирательство и расследование по земельному спору именно Алексееву».

С.П. Алексеев-Боһуут икки мэндиэмэннээх ампаара, Хатыҥ Сыһыы

Алексеев А.П.-Боһуут өссө киэҥник атыыһыт уонна меценат быһыытынан биллэр. Историческай наука кандидата Вячеслав Захаров бэйэтин ыстатыйатыгар суруйбутунан – лесничество куорпуһун вице-бэрэсэдьиэнэ Маркграфт 1909 сыллаахха Мачаттан Хочоҕо дылы айанныырыгар утары иһэр Боһуут 300 таһаҕастаах көлөлөөхтөрүн көрсүбүтүн ахтар.

С.П. Алексеев-Боһуут туруорсуутунан уонна үп биэрэн, хомуйтаран туттарбыт Вознесенскайдааҕы таҥара дьиэтэ, Чаппанда

Онтон меценат быһыытынан кини үтүө дьыалалары оҥоруунан өлүөр дылы дьарыктаммыта. Элбэхтик общественнай үлэҕэ кыттара. 1909, 1915 сылларга тус бэйэтин харчытын, үбүн Марха улууһа сайдыытын туһугар сиэртибэлээбитэ.Үөһээ этиллибитин курдук оскуолалар, таҥара дьиэлэрэ, суоллар тутууларыгар укпута.

Кини попечитель, меценат быһыытынан улууһугар эрэ буолбакка, бүтүн Саха Сирин үрдүнэн биллэрэ. Ол курдук уобаластааҕы попечителлэр сэбиэттэрин дьиҥнээх чилиэнэ этэ. Ол сэбиэт нөҥүө элбэх үбү түҥэппитэ – Варшаваҕа православнай таҥара дьиэтэ тутуутугар, Иркутскайдааҕы сыстыганнаах ыарыылары утары охсуһар отделенияҕа, сэриигэ бааһырбыттарга тиийэ көмө ыытара.

Алексеев С.П.-Боһуут үтүө дьыалата, бэриниилээх сулууспата Россия былааһыттан үрдүктүк сыаналаммыта. Ол курдук Степан Прокопьевич сэттэ мэтээлинэн наҕараадаламмыта – ол иһигэр 2 кыһыл көмүс, 3 үрүҥ көмүс, 2 боруонса мэтээллэринэн, кыһыл көмүс чаһыынан. Ону тэҥэ ″Бочуоттаах  инородец″ аатын иҥэрбиттэрэ.

Быйыл 2020 сылга С.П.Алексеев – Боһуут төрөөбүтэ 155 сыла.

2015 сыллаахха, Боһуут 150 сылыгар улуус дьаһалтатыгар үлэлии олорон Боһуут сиэннэриттэн бүүһүн оҥорон улууска бэлэхтээн диэн көрдөспүппэр, быһа гыммакка, бэйэлэрин харчыларыгар бюст сакаастаан аҕалбыттара. Онтон оччотооҕу куорат салалтата сир биэрэн, аҕараадалаан, постаменнаан, билигин Ньурба куората килбэйэр киинигэр Боһуут бүүһэ, сквера баар. Бу үтүө киһи аатын үйэтитэргэ улахан суолталаах.

С.П. Алексеев-Боһуут ампаара Мельник күөлүн үрдүгэр көһөн кэлиитэ, 2019 сыл, Ньурба куор.

2019 сылга театр тутулларынан сибээстээн «Кооператор» маҕаһыын территориятыгар турбут ХХ үйэ саҕаланыытыгар тутуллубут ыскылааттар, архыып докумуоннарыгар «Боһуут ыскылааттара» диэн киирбит ампаардар көтүрүллэр буолан, уопсай сүбэнэн биир үчүгэй тутуулаах ампаары пааркабыт үрдүгэр көһөрбүппүт.  Бу үлэ эмиэ туспа устуоруйалаах, билигин да ситэ бүтэ илик. Ол да буоллар суолтата эмиэ олус улахан.

Онон түмүккэ этиэм этэ: бэйэбит устуоруйабытыгар харыстабыллаахтык сыһыаннаһыахха, былыр-былыргыттан Ньурбабытын аатырдыбыт, төрөөбүт сирдэригэр бэриниилээхтик үлэлээн-хамсаан сылдьыбыт дьоммут ааттарын салгыы үйэтитиэххэ, эдэр көлүөнэбитин кинилэр олохторун, үлэлэрин үтүө холобурдарыгар иитиэххэ.

Мээнэҕэ этиллибэт — устуоруйаны киһи оҥорор диэн уонна кэнникитэ суох инникибит кэскилэ суох!

А. А.Туманова

Боһуут улахан уола Алексеев Михаил Степанович
Боһуут иккис уола Алексеев Николай Степанович кэргэнинээн В.Ф. Александровалыын
Алексеев Н.Н. — Боһуут сиэнэ
Боһуут хос сиэнэ Алексеев Н.Н. уонна сиэнэ Алексеев М.Н.
Халыҥ аймах Алексеевтар-Боһууттар