КЫМЫС ИҺИИТИГЭР ТУОМУ ТУТУҺУУ

К.Д. Уткин,

философскай наука доктора, профессор,

Россия култууратын үтүөлээх үлэһитэ,

Саха сирин суруйааччыта

Туом тутуһуллуута

  • Кыттар дьоно:
  • Айыы ойууна (Алгысчыт)
  • Кынат ойууннар — 2
  • Кутуруксут — 1

Дьөһүөлдьүттэр: айах тутааччылар (уолаттар) — 9, битииһиттэр (кыргыттар) – 7, ытык кырдьаҕас – 1, тэһиин тутааччылар, уолаттар — 9-тар, айыы уолаттара — 9-тар.

Ытык ыалдьыттар: омук дьоно — 20 киһи.

Дойду дьоно — 150-ча киһи.

Дьахталлар, эр дьоннор, оҕолор — кымыс иһиитин туомун доҕуһуоллааччылар.

Бастакы түҺүмэх

Дьон иннигэр — Моҕол ypaha. Кытыы ороннорго: кыл, кулуҺун сөрүөлэр. ИҺигэр күөх от табыната тэлгэммит. Холумтан чугаҺыгар маҥан атыыр кулгаахтыын, сиэллиин, көҕүллүүн сылдьар түҺэргэтэ (дэпсэтэ) көстөр. Наара ороннору бата уҥа диэки олбохтор ууруллубуттар. УраҺаны эргийэ барар бастакы курдааҺыҥҥа күөх оттоох үрүҥ сиэл тула кыбытыллыбыт. Холумтан баҕаналарыгар икки титирик, икки хатыҥ анньыллыбыт.

Ньурба ыһыаҕар кымыс иһиитин сиэрэ-туома, 1992

Күөх кырдал киэҥ киэлитигэр сааскы кыталыктар кылыкыныы ыллыыллар. ТыҺы кыллаах кылыҺах кырыымпа сыыйыллан иҺиллэр. Хомус куту кууҺар хомуҺуннаах музыката кутулла кууҺар. Аргыый aҕай айгыр кыаҺаан кыыгына кырылыыр. Хобо тыаҺа туруйалыы туойар. Бу наҕыл, намчы музыка имигэс иэйии кутун кууҺар.

Күөх чэчир apҕaa аанынан Айыы ойууна аргыстарынаан уҺун субурҕа буолан субуҺан кэлэн аа-дьуо ypahaҕa киирэллэр. УраҺа иҺэ курдары көстөр. Айыы Ойууна oлоҕop олорор.  Уҥа илиитигэр дьалбыыр тутуурдаах. Икки өттүгэр Кынат Ойууннардаах. Олор үс харахтаах эбир хамыйаҕы, иккиҺэ дүҥүрдээх былаайахтаах олороллор. Кэннигэр Кутуруксута  ″кэриэн айаҕы″ тутан олорор. 16-17 саастаах эдэр уол.

Ыалдьыттар наараны сырса тарҕаҺан олороллор. Дьахталлар ypaha иһигэр суохтар.

Айыы Ойууна дьалбыырын хамнатан бэлиэ биэрэр. Кутуруксут киирэн аан диэки сүгүрүс гыммытыгар дьөһүөлдьүт оҕолор субуруһан киирэллэр. Уолаттар 9-тар, кыргыттар — 7-лэр. Уолаттар орто айахтары чороччу туппуттар. Кыргыттар — дьорохой чороонннордоохтор. Киирээт Айыы ойуунугар нөрүөн нөргүйэллэр. Ол аата, сөһүргэстээн бараннар сиргэ тиийэ тоҥхоҥноон ылаллар. Инники уол — 15 саастаах, кэнники — 10 саастаах. Кыргыттар эмиэ итинниктэр. Ойуун дьөһүөлдьүт оҕолор сүһүөхтэригэр турбуттарын кэннэ чарапчыланан көрөр. Кынат Ойууннарыгар дьалбыырын салайан сорудах биэрэр. Кинилэр былаайаҕынан эргитэ сылдьаннар «оноолооххо орооспотохторун, кытыылаахха кыттыспатахтарын» чинчийэн көрөллөр. Уолаттары — уҥа, кыргыттары — хаҥас аҕалтааннар элээннии туруортууллар.

Кутуруксут «айах чороону» Айыы Ойуунун илиитигэр туттарар. Кини аҥар атаҕар сөһүргэстээн олорор. Кынат ойуун дьалбыырын ылар. Үс харахтаах хамыйаҕы Айыы ойуунун илиитигэр туттарар.

Айыы ойууна, уот иннигэр илин диэки хайыһан, алгыһын саҕалыыр:

Уруйум! Айхалым!

Сиэллээх дьалбыырын төбөтүн үрдүнэн өрө уунар. Кутуруксут тутан турар чороонун эмиэ уунар.

Кынат Ойууннар (тэҥҥэ үтүктэннэр):

Уруйум! Айхалым! — дэһэллэр.

Айыы ойууна (иккистээн):

Уруйум! Айхалым!

Дьалбыырынан арыый алларанан өрө уунар. Кынат Ойууннар хатылаан иҺэллэр. Уҥа  Ойуун дүҥүрүн охсор. Кутуруксут ымыйатын уунар.

Айыы ойууна (үсүһүн):

Уруйум! Айхалым!

Дьалбыырын өссө алларанан даллах гынар. Кынат Ойууннар уонна Кутуруксут буолан уруккуларын курдук кини этиитин үтүктэн иһэллэр.

Айыы Ойууна:

Күөх уотунан күлүмнүүр,

КыҺыл уотунан тыбыырар

Аан Уххан,

Сирэлимэ, эһэкээм!

Тойон түһүлгэни

Тоҕуорутан тураммыт

Туску тойугунан

Дьоллоох ыһыаҕы

Туругурдан эрэбит.

Ааттал, Махтал бэлиэтин

Ааккын ааттаан,

Аал уоппутугар

Аарах кымыҺынан

Айах тутабыт.

Уру-уой, уру-уой, уру-уой!

Кутуруксут дьалбыырын ылан баран Айыы Ойуунугар ымыйатын туттарар. Ону илиитин иҺинэн үс төгүл иҥнэри тутан холумтан үрдүгэр, уот уйатыгар чаккыратан ылар. Кынат Ойуун дүҥүрүн охсор. Бары үс төгүл «Уру-уой», — дии-дии өрө ууналыыллар.

Айыы ойууна хаампакка туран аа-дьуо кыра-кыратык илин өртүгэр эргийэн иҺэр. Үөһээ үрдүк халлаан айыыларын ахтар. Маҥнайгы аартыгын арыйан тахсарыгар, Айыы Ойууна:

Үүт таас олбохтоох,

Үүт күөл үктэллээх

Үрүҥ Айыы Тойон!

Орто дойду үөскүүрүн,

Төрүүрүн барытын

Эн айбытыҥ,

Эн дьаҺайбытыҥ,

Эн оҥорбутуҥ.

Махталлаах тылбытынан

Алҕаан тураммыт

Ас бастыҥынан

Аһаттахпыт буоллун!

Ымыйатын өрө уунар. Кынат Ойуун дүҥүрүн охсор. Бары биир тэҥҥэ: «АҺаттахпыт буоллун», — дии-дии чороонноох кымыстарын өрө ыҺаллар.

Айыы Ойууна:

Күрүөлээх киҺини үөскэппит,

Күрүөлээх сылгыны күөдьүппүт

Күрүө ДьөҺөгөй Тойон!

Ahaa-сиэ!

(Ымыйатын өрө уунар).

Бары уруккуларын курдук хатылаан иҺэллэр. Айыы ойууна уҥа өттүнэн уллуҥаҕын сыҕарытан сэттэ төгүл иилии эргийэр. Ахсыс эргииригэр Аал Уотун холумтаныгар хайыҺар. Сорох аартыктар ахтар айыыларын аҕыйах киһи истэрин курдук иҺигэр ботугуруур. Хоргутуохтара, хомойуохтара диэн Аар Тойонтон саҕалаан, Улуу Тойону, Хомпоруун Хотойу, Хара Сылгылааҕы, Уордаах Дьөһөгөйү, Эдьээн Иэйэхсити, Дьылҕа, Сүгэ Тойоннору ааҕа ааттаталыыр. Аал уокка барыта тоҕус төгүл кутуу буолар. Аргыс көмөлөһөөччүлэр урукку көстүүнү үтүктэн көрдөрөллөр.

Айыы ойууна эбир хамыйаҕынан өһүө баһын, аан, түннүк сирдэригэр кымыстан баһан ыһыах оҥортуур. Дьөһүөлдьүт кыргыттар аал уот хаҥас чанчыгар, дьөһүөлдьүт уолаттар аал уот уҥа чанчыгар кымыстарыттан кутталлар. Айыы Ойуунун ымыйалаах кымыһын маҥан сылгы баттаҕынан Кутуруксут саба уурар. Ону илдьэн ытык кырдьаҕаска илиитигэр туттарар. Сүһүөхтээх бэйэтэ сүгүрүс гынар. Кынат ойуунугар өбүгэлэр өстөрүн кэриэстииллэрин биллэрэн сиргэ тиийэн нөрүөн нөргүйэллэр.  

Ытык Кырдьаҕас сылгы баттаҕын арыйан баран кымыс үрдүн урут охторор. Хамыйаҕынан ылан арыытын сиир. Хаҥас илиитинэн баттаҕын ылар. Ол үрдүгэр ымыйаҕын үктэннэрэр. Сөһүргэстээн олорон ымыйалаах чороонун тобугун иһинэн күнү батыһыннара эргитэн ылар уонна балыс кырдьаҕаска сүгүрүс гынаат ымыйаҕын биэрэр. Ороҥҥо олорор 7-9 киһиэхэ барытыгар хатылыыр. Онтон салгыы бэйэлэрэ иһэллэр.

Ойуун: алгыһын таба ыллаабыт иччилээх тыллаах Дьөһүөлдьүт оҕону былаайаҕынан ылан төбөтүн суруйар. Ортоку уолу ортотунан. Кыайбатах уолга – сири таптайар. Онтон түөрэх кээһэн көрүү көрөр.

Айыы ойууна дьалбыырын ылан аан диэки бэлиэ биэрэр. Тахсан иһэн дьиэ модьоҕотугар, чэчирдэргэ ыһыахтыыр.

Тоҕус тоҕойдоох тойон сэлэ иһигэр киирэр. Кынат Ойууннар, Кутуруксут буоланнар батыһан киирэллэр. Дьөһүөлдьүт оҕолор сэлэ икки өртүгэр элээннии тураллар. Кинилэр кэннилэригэр ураһа дьоно сэлэлии мусталлар.

Күөх чэчиринэн симэммит түһүлгэ тулата. Киэҥ хонуу. Чэчирдэр ырааҕынан эргийэннэр түөртүүлээх сүрдьүгэс күрүөтүн балаҕаныгар анньыллаллар. Кинилэр үөһээ төбөлөрө сэргэлии майгылаах. Иккилии сиринэн курдааһын, ол икки ардынан тула эргийэр оҥо быһыы ойуулардаах. Баҕана төбөтүгэр уһуктуу охсуллубут чопчуур ойуулаах. Сүрдьүгэс баҕаналарыгар сүүрүк  саха аттара уһун устунан сэлэлии кэккэлээннэр бааллан тураллар. Күрүө Дьөһөгөй удьуордара буолаллар.

Түһүлгэ сэргэлэрэ. Тойон сэргэ, Тоҕой Сэлэ урукку көстүүлэриттэн уларыйбакка тураллар. Тоҕой Сэлэ баҕанатын аайы көҕүллэрэ, сиэллэрэ  симэммит тоҕус ыанар биэ кулунчуктарын кытары холбуу бааллыбыттар.

Айыы Ойууна аргыстарын кытары Аал уот чугаһыгар кэлэллэр. Үс Ойуун, Кутуруксут эмиэ иһигэр киирэллэр. Дьөһүөлдьүт оҕолор ″Тоҕой сэлэ″ икки өртүнэн хайдан бараллар. Айыы Ойууна холумтан иннигэр кэлэн нөрүөн нөргүйэллэр. Дьөһүөлдьүт оҕолор уот диэки эргийэн нөрүөн нөргүйэллэр. Айыы Ойуунугар уҥа илиитигэр дьалбыыры, хаҥас илиитигэр ымыйаны туттараллар.

Айыы Ойууна (уот иннигэр илин диэки сөһүргэстээн олорон):

Үрүҥ суорҕан үллүктээх,

Кыһыл суорҕан тэллэхтээх,

Аһаах мас аһылыктаах,

Кураанах мас хонуктаах

Төлөн өрүкү,

Чууччу кыламан,

Кыым кыыратта,

Бырдьа бытык,

Аал уотум иччитэ

Хатан Тэмиэрийэ,

Аһаа-сиэ!

Эбир хамыйаҕынан кымыһыттан ылан уотун аһатар. Онтон салгыы алҕаан барар:

Аҕыс иилээх-саҕалаах,

Атааннаах-мөҥүөннээх

Аан дойдум иччитэ!

Ардахтаах ас

Албан үрдүнэн

Айах тутабыт.

Аһаа-сиэ!

Түөрт өртүгэр тула хайыһан кымыс ыһыахтыыр.

Үрүҥ түүлээҕи үүрэн биэрэр

Күрүө Дьөһөгөй Айыы Тойону

Көйөргө кымыһынан

Күндүлээтэхпит буоллун.

Уол оҕону олохтоон биэрэр

Уордаах Дьөһөгөй Айыы Тойону

Оһуордаах чороонунан тосхойдохпут буоллун!

Соҕуруу диэки хайыһан туран икки аҥы эмиэ ыһыахтыыр. Ымыйатын Кутуруксутугар биэрэр. Дьалбыырын ылар.

  Үөһээ үрдүк айыылар: истэн,

Сэргэҕэлээн туруҥ. Аттыбытыгар:

Аан дойду аймана турар.

 Ыксабытыгар: ыгым кэм ыҕарыйа

сылдьар. Ас-үөл амтана

аҕыйаата. Баай-дуол баранаары

гынна. Бэлэми күүтэрбит бэтэрээнэн

буолла. Өйү-төйү булунар кэм,

илиини-атаҕы хамсатар күн

 илэ бэйэтинэн тиийэн кэллэ.

Үрдүк айыыларбытын алкыйа алҕыыр,

Төрүт үгэспитин ыҥыран ылар

ыпсалҕабыт, ытык өрүкүйэ үүннэ.

Саха омук саргытын туһугар

олорор кэммит ohyop ойдун.

Онтон салгыы:

Кэнчээри ыччаппыт

Кэрэ кэскилин

Тэниттэхпит буоллун!

Төрүүр ыччаппыт

Төннүбэт төлкөтүн

Түстээтэхпит буоллун!

Дьөһүөлдьүт уолаттар бэдьэйэ үҥкүүлүүллэр (айан атын айанын курдук), Дьөһүөлдьүт кыргыттар «битии ойоллор».

Бары иччилэр аһатылыннахтарын аайы олорго хайыһаннар кымыстаах иһиттэринэн өрө ууналыыллар.

Айыы Ойууна аргыстарын кытары сэлэ иһигэр алҕыы турдаҕына түһүлгэ таһыттан «Көрдөрүүлээх аттар» киирэн кэлэллэр. Үрүҥ таҥастаах «Айыы уолаттара» миинньэн киирэллэр. Кинилэри сэргэ аттыгар сахалыы таҥастаах «Тэһиинньит уолаттар» утары көрсөллөр. Көмүс ыҥыырдаах, кычымнаах, чаппараактаах, аарыктаах үүннээх Дьөһөгөй сылгыларын тоҕус сэргэ тоһуйан турарыгар баайталаан кэбиһэллэр.

Айыы Ойууна «Сэлэ» иһиттэн тахсан «Түһүлгэ сэргэлэрин» аттыгар кэлэр. Арыалдьыттар бары батыһаллар.

Айыы Ойууна аҥар илиитигэр ымыйатын, иккис илиитигэр дьалбыырын туга сылдьар. Кытыы сэргэҕэ ыкса кэлэр.

Айыы Ойууна:

«Тумустаах чуучуйбатах, айахтаах амсайбатах: айах үтүөтэ айгы үтүөтэ — маҥан кулун малааһына, орто кулун уйгута, кэрэ кулун кэйиитэ, барыта: айыы аймахтарыгар, аан дойду иччилэригэр ананар», — диэн  алҕаан, сыаҕаан барар.

(Турар сылгыны күн өртүнэн эргийэ хаамар. Аргыстара кинини батыһаллар. Сиэлин, арҕаһын, кутуругун төрдүгэр ымыйа кымыһыттан үстүүтэ ыһар, дъалбыырын сиэлинэн. Барыта үс төгүл ыһыы тахсар. Ол аата сүүрбэ сэттэ төгүл. Тохтоло суох алгыы сылдьар. Холобура: «Улуу Хотуҥҥут Сөҥ сөлөгөйүттэн быйаҥҥа тииһиҥ, дьол-соргу тосхойдун», «Тоҕус уолан дьоннорунан чороон айахтары туттардыбыт, тобурахтаах ас үрдүн тосхойдубут. Сэттэ кындыа кыргыттарынан ардахтаах ас үрдүн айах туттардыбыт″).

Бу туом толоруллан бүтүүтэ алгысчыттар ypaha иһигэр ороннорго олорбут дьоннорунан ыаҕас иһиттэргэ эбэтэр кыллаах чабычахтарга кымыс аҕалтараллар. Онтуларын бааллан турар аттар тумсуларыгар уураллар (арыалдьыт уолаттар уонна кыргыттар). Сорох ат, утаппыт буоллаҕына, ыйырбахтыыр. Атыттар тумсуларын уганнар сытырҕаан көрөллөр.

Айыы Ойууна: ″Уруй-Дьаллык буоллун! Саргы-туску буоллун!″ — диэн алгыһын түмүктүүр.

Кынат ойууннар, кутуруксут: «Уруй-Дьаллык буоллун! Саргы-туску буоллун!» — диэн тэнитэ үтүктүһэллэр.

Дьөһүөлдьүт уолаттар, дьөһүөлдьут кыргыттар: «Уруй-Дьаллык! Саргы-туску! Айхал-мичик!» — дии-дии үстүү төгүл халлаан диэки өрө ууналыыллар.

Айыы Ойууна сирин-дойдутун аһата-аһата түһүлгэттэн тахсар. Бары батыһан тахсаллар. Айыы уолаттара көрдөрүүлээх аттары иккиһин миинэллэр. Тэһиинньит уолаттар чорооннору туттараллар. Аҕыйахта ыйырбахтаат сүгүрүс гынаат, төттөрү ууналлар. Тэһиинньит уолаттар били аттары сиэппитинэн күнү батыһа сэргэлэри эргийэллэр. Үстүүтэ ыйырбахтаат эргиир аайы үстүү төгүл өрө ууналыыллар. Онон үс эргииргэ барыта тоҕус төгүл «уруйдааһын» тахсар. Тиһэҕэр, аллара турааччылар аттаах уолаттарга тэһииннэрин туттараллар. Айыы уолаттара алгысчыттары батыһаннар түһүлгэттэн тахсаллар.

Нөҥүө өртүттэн аҥаардыы өртүгэр үстүү үтүктээччилээх Дорҕоон тойуксут түһүлгэҕэ тойук ыллаан оһуокайы саҕалыыр.

Дорҕоон тойуксут (тойугунан):

Төгүрүйэ түмсэммит

Түһүлгэҕэ киириэҕиҥ.

Дьөһөгөйү албааммыт

Ohyop-ойуу хатыаҕыҥ.

Саха омук ыһыаҕын

Саргытынан тыыныаҕыҥ.

Кыынньар кымыс ыһыаҕыҥ

Кылыһаҕын тардыаҕыҥ.

Оһуокайдыыр оһуокай!

Эһиэкэйдиир эһиэкэй!

Tүөлбэ түһүлгэ тэнийэн барар. Тойук доҕуһуоллаах үс төгүл эргийэн истэхтэринэ түһүлгэ оһуокайа тохтоон хаалар. Бары наар-наардарын буланнар күөх окко олорбутунан бараллар. Былыргылыы эттэххэ:

Тойон түһүлгэтэ биир туһунан буолбут,

Хотун түһүлгэтэ биир туһунан буолбут,

Уолан киһи түһүлгэтэ биир туҺунан,

Кыыс дьахтар түһүлгэтэ биир туҺунан,

Масчыт уол түһүлгэтэ биир туҺунан,

Эр дьоннор – эр дьоннорго, дьахталлар — дьахталларга, кырдьаҕастар -кырдьаҕастарга, оҕолор-оҕолорго. Ытык дьоннор, ыраах ыалдьыттар тус туҺунан төбүрүөннээн олороллор. Барыта 12 тус туҺунан олох буолар.

Уон ордуга икки түһүлгэ төрдүн аайы уус-ууһунан олоруталыы буолбут.

Уон икки төбүрүөн олох төгүрүк дьыл эргиирин санатар.

1-кы түһүлгэтэ — Ытык кырдьаҕастар.

2-ис түһүлгэтэ — Омук дьоно, ыалдьыттар.

3-5-ис түһүлгэтэ — Дьахталлар.

6-8-ыс түһүлгэтэ — Ыччаттар.

9-11-с түһүлгэтэ — Эр дьон

12-ис түһүлгэтэ — оҕолор.

Түһүлгэ аайы 25-тии-30-туу киҺи олоруон сөп.

Ытык кырдьаҕастарга – эр дьоннор, эр дьоннорго – эдэр уолаттар, оҕолорго – ийэлэр, кыргыттарга – кыргыттар  айах чорооннорго кымыс аҕалтыыллар. Ыалдьыттары: эр дьону уолаттар,   дьахталлары кыргыттар маанылыыллар.

Төбүрүөн олохторго айах чороон эргийэ барар. Арыылаах кымыһы баһан сиир хамыйахтаах. Ар кырдьаҕаска саастаах киһи урут туттарар. Айах чорооно маҥан сылгы баттаҕынан сабылла сылдьар. Ураһа иһин туома тутуһуллар. Ытык киһи ″халдьааһыннаах харалаах-аас тэллэххэ″ олорор.

Аар кырдьаҕас:

Саамал кымыһынан санаабытын холбоотубут.

Көйөргөлөөх тумустаах, чугуйбатах атахтаах

айгы үтүөтүн аҺаатыбыт, адьарайы көҥөөтүбүт.

Аар маҥан араҕас сиэллээх, куйаар уһун куоҕайар

кутуруктаах айыы атыыра айаннаан кэлэммин

Аан дойдуну чэрчилээтэҕим буоллун.

Айах үрдүн ahaa, иһит үрдүн ис!

Омук дьоно, маанылаах, сололоох ыалдьыттар эмиэ туспа дьаралыктаах олбохторго олороллор.

Аар кырдьаҕас көйүү кымыс үрдүн охторон үс төгүл ыйырбахтаан ылаат балыс кырдьаҕаһыгар салгыы биэрэр. Хамыйаҕынан ылан арыытын сиир. Иккис кырдьаҕас үс төгүл омурдан ылар. Эмиэ арыытын 6ahap. Ити курдук туом тутуһуллан айах чороон иккитэ эргийэр.

Yhүc эргииргэ — ким төһөнү иһэринэн. Удьаа хамыйахтарынан: айах чорооннору көйүү, аарах, саамал кымыстарынан толортоон биэрэллэр. Матаар, балхах иҺиттэр, бэлкэй, быдараах, дьорохой чорооннор бары туттуллаллар. Кымыс иҺиитэ саҕаламмытын кэннэ, аны ыраас хаптаһыннарга, туос олбохторго сыалаах эт мүһэлэнэн, кырбастанан, үчэһэҕэ үөлүллэн наар-наар дьоҥҥо түҥэтиллэр.

Ону сиир кэмнэригэр: хары, мүҺэ былдьаҺыыта, тустуу, кылыйсыы, быа көтүү о.д.а. оонньонон бараллар.

12 олох кымыс кэннитгэн 12 араас төбүрүөн биҺилэх түhүлгэни тардан оһуокайдаан бараллар. Олбуйа-солбуҺа эппэлээн иһэннэр түһүлгэттэн тахсаллар.

ДьөҺөгөй оҕолорун күрэҕэ саҕаланар.

НЬУРБАҔА КЫМЫС ИҺИИТИН СИЭРЭ_ТУОМА